2024
RYNEK HURTOWY
Wolumen krajowej produkcji energii elektrycznej brutto w 2024 r. ukształtował się na wyższym poziomie w stosunku do roku poprzedniego i wyniósł 166 990 GWh (wzrost o 2,1 proc. w porównaniu z 2023 r.). W omawianym okresie krajowe zużycie energii elektrycznej brutto wyniosło 168 956 GWh23 i wzrosło o 0,9 proc. w porównaniu z 2023 r.
Struktura produkcji energii elektrycznej w 2024 r. zmieniła się w stosunku do poprzedniego roku − zwiększył się udział wytwarzania w odnawialnych źródłach energii oraz w elektrowniach gazowych. W źródłach odnawialnych produkcja wzrosła o 3,76 punkty procentowe (z 21,52 proc. w 2023 r. do 25,28 proc w 2024 r.). W tym wzroście znaczną część stanowiły inne źródła odnawialne, w skład których głównie wchodzi segment energetyki PV.
Moc zainstalowana, jak i moc osiągalna w KSE wzrosły, odpowiednio o: 6,5 proc. oraz o 7,8 proc. w stosunku do 2023 r.
Struktura podmiotowa hurtowego rynku energii
Podobnie jak w latach poprzednich, utrzymywała się tendencja spadkowa udziału wytwórców z największych grup kapitałowych w wolumenie energii wprowadzonej do KSE (PGE Polska Grupa Energetyczna S.A., ENEA S.A., Orlen S.A.). Tendencja ta jest wynikiem stopniowego zmniejszenia produkcji energii elektrycznej brutto w 2024 r. w porównaniu z 2023 r. pochodzącej z paliw kopalnych, które dominują w strukturach wytwarzania energii w tych grupach. Nadal grupa kapitałowa PGE Polska Grupa Energetyczna S.A. miała największy udział w rynku energii w podsektorze wytwarzania energii elektrycznej. Wskazać należy, że udział tej grupy z roku na rok spada mimo, że wolumen energii wprowadzonej do sieci notuje odwrotną tendencję (wzrostową). Grupa ta, w badanym okresie, utrzymywała nadal pozycję lidera na rynku sprzedaży do odbiorców końcowych.
Wskaźnik udziału rynkowego trzech największych podmiotów, mierzony według energii wprowadzonej do sieci (uwzględniającej ilość energii dostarczonej przez wytwórców bezpośrednio do odbiorców końcowych oraz ilość energii elektrycznej oddanej z magazynu energii do KSE), w 2024 r.27 utrzymywał tendencję spadkową i wyniósł 58,2 proc. (spadek o 3,2 punktu procentowego w porównaniu z 2023 r.). Wyraźny trend spadkowy, kolejny rok z rzędu, utrzymywał też wskaźnik udziału trzech największych wytwórców w mocy zainstalowanej – spadek o 2,2 punktu procentowego. W gronie trzech największych wytwórców pod względem wolumenu energii wprowadzonej do KSE, skupionych w grupach kapitałowych w badanym 2024 r., byli: PGE Polska Grupa Energetyczna S.A., ENEA S.A. i Orlen S.A. Wytwórcy grupy kapitałowej TAURON Polska Energia S.A. drugi rok z rzędu występują na czwartej pozycji. Z kolei pod względem wielkości mocy zainstalowanej, w 2024 r. podobnie jak w 2023 r., do grupy trzech największych wytwórców należeli ci, którzy skupieni są w trzech grupach kapitałowych: PGE Polska Grupa Energetyczna S.A., ENEA S.A. i TAURON Polska Energia S.A.
Wieloletni trend spadkowy, dotyczący w szczególności wskaźników HHI, mierzonych według mocy zainstalowanej oraz według wolumenu energii wprowadzonej do sieci (uwzględniającej ilość energii dostarczonej przez wytwórców bezpośrednio do odbiorców końcowych oraz ilość energii elektrycznej oddanej z magazynu energii do KSE), w 2017 r. uległ istotnej zmianie, której intensywność obserwuje się również w 2024 r. Wskaźniki koncentracji, według mocy zainstalowanej oraz według energii wprowadzonej do sieci, kolejny rok utrzymywały tendencję spadkową (zmniejszyły się odpowiednio o: 6,3 proc i 9,3 proc w 2024 r. wobec 2023 r.).
Prosumenci
Na koniec 2024 r. w Polsce funkcjonowało ponad 1 544 tys. mikroinstalacji (w tym 1 522 655 mikroinstalacji użytkowanych przez prosumentów), których łączna moc zainstalowana elektryczna wyniosła ponad 12,7 GW (w tym 12,045 GW przypadło prosumentom), a łączna produkcja energii elektrycznej wprowadzonej z tych instalacji do sieci OSD w 2024 r. wyniosła ponad 8,5 TWh (w tym 8,318 TWh przypadło prosumentom).
Jednocześnie operatorzy systemów elektroenergetycznych dystrybucyjnych odnotowali w 2024 r. pojawienie się trzech mikroinstalacji użytkowanych przez prosumentów zbiorowych energii odnawialnej, których łączna moc zainstalowana elektryczna wyniosła 0,113 MW, a łączna produkcja energii elektrycznej wprowadzonej z tych instalacji do sieci OSD w 2024 r. to 87,768 MWh.
Dynamiczny rozwój mikroinstalacji w ostatnich latach prawie w 100 proc. odpowiadają prosumenckie instalacje fotowoltaiczne. Należy jednocześnie zauważyć, że dynamika przyrostu liczby mikroinstalacji w ostatnich latach zmniejszyła się z ok. 41 proc. w 2022 r. i z ok. 15 proc. w 2023 r. do ok. 10 proc. w 2024 r. W konsekwencji znalazło to swoje odzwierciedlenie w spadku dynamiki wzrostu ilości energii wprowadzanej do sieci przez wszystkie mikroinstalacje z ok. 109 proc. w 2022 r., ok. 27 proc. w 2023 r. oraz do ok. 17 proc. w 2024 r.
Regulowanie sektora wytwarzania przez Prezesa URE
Koncesjonowanie
Zgodnie z obowiązującym w 2024 r. brzmieniem art. 32 ustawy – Prawo energetyczne, uzyskania koncesji wymagało wykonywanie działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania energii elektrycznej, z wyłączeniem: wytwarzania energii elektrycznej w źródłach o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nieprzekraczającej 50 MW niezaliczanych do instalacji odnawialnych źródeł energii lub do jednostek kogeneracji, a także z wyłączeniem wytwarzania energii elektrycznej w mikroinstalacji lub w małej instalacji, wytwarzania energii elektrycznej wyłącznie z biogazu rolniczego, w tym w kogeneracji, wyłącznie z biopłynów w rozumieniu ustawy OZE, energii elektrycznej wprowadzonej do sieci trakcyjnej przyłączonej do sieci dystrybucyjnej operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego albo sieci dystrybucyjnej operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego w następstwie hamowania pojazdów, o których mowa w art. 5h ust. 1 ustawy ‒ Prawo energetyczne.
Wytwórcy w małych instalacjach odnawialnych źródeł energii
Działalność gospodarcza polegająca na wytwarzaniu energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii w małej instalacji, od 2015 r. jest działalnością regulowaną w rozumieniu ustawy ‒ Prawo przedsiębiorców i wymaga wpisu do rejestru wytwórców wykonujących działalność gospodarczą w zakresie małych instalacji (zwanego dalej „Rejestrem”). Rejestr prowadzi Prezes URE, który podejmuje działania przede wszystkim w oparciu o wniosek lub informację przekazaną przez wytwórcę energii elektrycznej w małej instalacji, ale także z urzędu.
W 2024 r. po raz pierwszy do Rejestru wpisana została instalacja wytwarzająca energię elektryczną z wodoru odnawialnego, co stanowi odzwierciedlenie nowelizacji ustawy OZE dokonanej ustawą z 17 sierpnia 2023 r. rozszerzającej definicję odnawialnego źródła energii m.in. o pojęcie wodoru odnawialnego.
28 grudnia 2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z 27 listopada 2024 r. zmieniającej m.in. ustawę OZE, skracające termin na dokonanie przez Prezesa URE wpisu do Rejestru instalowanej na budynku małej instalacji wykorzystującej energię promieniowania słonecznego − z 21 do 14 dni.
Sprzedaż energii w poszczególnych segmentach
Struktura i mechanizmy funkcjonowania rynku hurtowego nie odbiegają od analogicznych struktur i mechanizmów, jakie ukształtowały się w większości innych państw europejskich, uznanych za rynki konkurencyjne. Uczestnicy rynku mają, na równych prawach, szeroki dostęp do różnych form zakupu i sprzedaży energii elektrycznej oraz dostęp do informacji dotyczących wolumenów i cen, po jakich kontraktowana i sprzedawana na rynku hurtowym jest energia elektryczna.
Sprzedaż poprzez giełdę energii
Obrót na giełdzie energii prowadzony jest przez całą dobę każdego dnia w roku. Uczestnikami rynku giełdowego prowadzonego przez TGE S.A. (Rynek Towarów Giełdowych ‒ RTG oraz od 1 maja 2020 r. ‒ Zorganizowana Platforma Obrotu – OTF) mogą być przedsiębiorstwa obrotu i wytwarzania energii elektrycznej oraz duzi odbiorcy końcowi, którzy mogą działać samodzielnie po wstąpieniu w poczet członków odpowiednio RTG i OTF (poprzez zawarcie stosownej umowy z TGE S.A.) lub za pośrednictwem domów maklerskich bądź innych podmiotów posiadających status członka RTG oraz OTF ze swojej własnej grupy kapitałowej, mogących zawierać transakcje na rzecz innych podmiotów należących do tej samej grupy kapitałowej.
Całkowity wolumen transakcji zawartych w 2024 r. na wszystkich rynkach energii elektrycznej na TGE S.A. wyniósł 131,7 TWh, co oznacza spadek o 10,7 proc. w stosunku do 2023 r., w którym całkowity wolumen zawartych transakcji wyniósł 147,5 TWh. Natomiast sprzedaż energii elektrycznej w całym okresie notowań wszystkich kontraktów z fizyczną dostawą energii elektrycznej wyniosła 125,0 TWh, co stanowiło 74,84 proc.121 produkcji energii elektrycznej brutto w 2024 r.
W 2024 roku TGE S.A. prowadziła następujące rynki sprzedaży energii elektrycznej: Rynek Dnia Bieżącego (RDB, ang. SIDC) – w modelu XBID, Rynek Dnia Następnego (RDN) oraz w zakresie rynku instrumentów terminowych, w tym również w systemie aukcji, Rynek Terminowy Produktów z dostawą energii elektrycznej (RTPE) Zorganizowanej Platformy Obrotu (OTF). Status aktywnych członków Rynku Dnia Bieżącego (RDB) TGE S.A. posiadało 26 podmiotów, Rynku Dnia Następnego (RDN) TGE S.A. ‒ 43 podmioty, Rynku Terminowego Produktów (RTPE) Zorganizowanej Platformy Obrotu (OTF) TGE S.A. ‒ 38 podmiotów. Biorąc pod uwagę, że jeden podmiot może jednocześnie działać na RDB, RDN i RTPE OTF lub tylko na jednym z ww. rynków, łącznie na wszystkich wyżej wymienionych rynkach energii elektrycznej, prowadzonych przez TGE S.A., aktywnie w obrocie uczestniczyły 44 podmioty.
Największy wolumen obrotu realizowany był na RTPE OTF. Na tym rynku (wraz z aukcjami) zawarto 29 375 transakcji, a łączny wolumen obrotu na nim wyniósł 81,98 TWh. Największy wolumen wśród zawartych kontraktów miał kontrakt roczny w dostawie pasmowej na 2024 r. (BASE_Y-24). Wolumen obrotu na tym kontrakcie wyniósł 37,49 TWh – stanowi to 45,74 proc. łącznego wolumenu obrotu odnotowanego na parkiecie RTPE OTF w 2024 r.
W omawianym okresie na RDN zawarto 1 478 849 transakcji. Jednocześnie, członkowie giełdy zrealizowali transakcje zakupu/sprzedaży energii elektrycznej o łącznym wolumenie ok. 47,10 TWh, co oznacza spadek o ok. 19,3 proc. w stosunku do roku poprzedniego. Na RDB zawarto 527 362 transakcji, a łączny wolumen obrotu na tym rynku wyniósł 2,61 TWh, co oznacza spadek o 45,8 proc. w stosunku do roku poprzedniego.
Transakcje bilateralne
Kontrakty dwustronne, zawierane bezpośrednio pomiędzy uczestnikami rynku, tworzą tzw. rynek OTC (over the counter). Warunki handlowe tych kontraktów, obejmujące m.in. cenę i ilość energii elektrycznej oraz terminy dostaw, są wynikiem negocjacji między ich stronami, prowadzonych w ramach kodeksowej swobody zawierania umów i są znane tylko stronom danego kontraktu. Kontrakty dwustronne są zawierane w szerokim horyzoncie czasowym od umów rocznych, poprzez kwartalne i miesięczne porozumienia transakcyjne, aż do transakcji dobowo-godzinowych.
W 2024 r. wolumen kontraktów zawieranych na rynku OTC, nieuwzględniający kontraktów wewnątrzgrupowych, wyniósł 19,9 TWh i był o 0,5 proc. wyższy niż w 2023 r., kiedy to wyniósł 19,8 TWh.
Ceny na hurtowym rynku energii elektrycznej
Kształtowanie się cen energii elektrycznej dostarczonej w 2024 r. obrazują trzy wskaźniki cenowe publikowane przez Prezesa URE, tj. średnia roczna i kwartalna cena sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym oraz średnia kwartalna cena sprzedaży energii elektrycznej obliczona na podstawie art. 49aa ust. 2 ustawy – Prawo energetyczne.
Ceny na rynku SPOT TGE S.A.
Średnia ważona wolumenem cena energii elektrycznej na RDN w 2024 r. wyniosła 424,94 zł/MWh i była niższa względem 2023 r. o 108,67 zł/MWh, kiedy to cena ta wyniosła 533,62 zł/MWh.
Ceny na rynku RTT/RTPE OTF TGE S.A.
W 2024 r. odnotowano spadek cen energii elektrycznej na rynku terminowym prowadzonym przez TGE S.A., czego odzwierciedleniem jest spadek cen rok do roku kontraktów terminowych BASE_Y (kontrakt roczny w dostawie pasmowej na kolejny rok). Średnioważona wolumenem cena transakcyjna kontraktu BASE_Y-25 w całym 2024 r. ukształtowała się na poziomie 530,00 zł/MWh, podczas gdy rok wcześniej − dla analogicznych kontraktów terminowych BASE_Y-24 wyniosła 642,19 zł/MWh.
Jednocześnie, średnia miesięczna cena kontraktów BASE_Y-25 zawieranych w grudniu 2024 r. wyniosła 426,75 zł/MWh, podczas gdy średnia miesięczna cena analogicznych kontraktów BASE_Y-24 zawieranych w grudniu 2023 r. wyniosła 491,72 zł/MWh. Oznacza to spadek ceny tych kontraktów o 13,21 proc.
RYNEK DETALICZNY
Na rynku detalicznym energii elektrycznej spotykają się odbiorcy dokonujący zakupu na własne potrzeby (bytowe lub technologiczne) ze sprzedawcami energii. W 2024 r. szczegółowym badaniem rocznym Prezesa URE objętych zostało 256 spółek obrotu energią elektryczną, które obsługują odbiorców końcowych (wszystkie grupy) oraz 186 operatorów systemów dystrybucyjnych. W celu zapewnienia porównywalności danych za rok 2024 z danymi za poprzedni rok, poniżej prezentujemy dane dotyczące liczby odbiorców i wolumenu sprzedanej energii elektrycznej zarówno dla całej badanej populacji, jak i dla grupy 40 największych OSD.
Na koniec 2024 r. do krajowego systemu elektroenergetycznego przyłączeni byli odbiorcy energii elektrycznej posiadający łącznie 19 299 212 punktów poboru energii (PPE), z których16 790 297 (87 proc.) stanowiły PPE gospodarstw domowych.
W 2024 r. wolumen energii elektrycznej dostarczonej odbiorcom końcowym przyłączonym do sieci operatorów systemu dystrybucyjnego, objętych badaniem rocznym Prezesa URE, wyniósł 149 395 920 MWh we wszystkich grupach odbiorców łącznie (144 804 108, jeśli wziąć pod uwagę dane 40 największych OSD).
Energia elektryczna pobrana z sieci w roku 2024 przez wszystkich odbiorców przyłączonych do systemów dystrybucyjnych obsługiwanych przez 40 największych operatorów była wyższa o 1,85 proc. w porównaniu z 2023 r. Niewielki spadek poboru z sieci odnotowano tylko w grupie gospodarstw domowych, w której zużycie energii w 2024 r. wyniosło 32 399 728 MWh w porównaniu z 32 407 171 MWh w 2023 r. Udział gospodarstw domowych w globalnym poborze energii wyniósł 22,37 proc. Średni pobór energii na pojedynczy PPE gospodarstwa domowego wyniósł 1 930 kWh, czyli zauważalnie mniej niż w 2023 r. w którym średnie zużycie energii na gospodarstwo domowe wyniosło 2 121 kWh.
Ceny
Do 30 czerwca 2024 r. ceny energii elektrycznej dla gospodarstw domowych pozostawały zamrożone na poziomie z 2022 r. (412 zł/MWh), dla limitu zużycia ustalonego dla danego typu gospodarstwa domowego. Powyżej limitów obowiązywała cena maksymalna 693 zł/MWh. Ochronę gospodarstw domowych przed wzrostem cen przedłużono także na drugie półrocze, a ustalona na ten okres cena maksymalna wyniosła 500 zł/MWh. Przez cały rok 2024 utrzymana została także cena maksymalna na poziomie 693 zł/MWh dla niektórych odbiorców instytucjonalnych, jak podmioty użyteczności publicznej (m.in. szkoły, szpitale) oraz dla małych i średnich przedsiębiorstw.
Średnia cena dla wszystkich grup odbiorców w IV kwartale 2024 r. ukształtowała się powyżej poziomu ceny z IV kwartału 2023 r. (wzrost o 6,35 proc.), przy czym cena energii, jako towaru, wzrosła o 2,47 proc. natomiast średni wzrost opłaty dystrybucyjnej w ujęciu kwartał do kwartału wyniósł nieco ponad 12,4 proc.. W grupie największych odbiorców instytucjonalnych pobierających energię z sieci wysokich napięć (grupa taryfowa A) odnotowany został spektakularny spadek średnich cen energii elektrycznej o 30,34 proc., co nawet przy wzroście poziomu opłat dystrybucyjnych o 7,1 proc. przyniosło efekt w postaci obniżenia ceny energii z dostawą o 25,87 proc. W grupie pozostałych odbiorców instytucjonalnych cena energii jako towaru także obniżyła się (o ok. 2,5 proc.) jednakże wzrost opłat dystrybucyjnych na poziomie nieco przewyższającym 8,8 proc. spowodował, że ostatecznie koszt zaopatrzenia w energię (towar z usługą dystrybucji) był wyższy o 1,06 proc. dla odbiorców na średnim napięciu (grupa taryfowa B) i o 2,47 proc. dla odbiorców instytucjonalnych podbierających energię z sieci niskiego napięcia (grupa taryfowa C). W grupie taryfowej G, w tym w gospodarstwach domowych odnotowano równoczesny wzrost cen energii jako towaru (o ponad13,8 proc.) oraz wzrost stawek dystrybucji o ponad 16,5 proc., co przełożyło się na ponad15-procentowy wzrost kosztu zaopatrzenia w energię w IV kwartale 2024 r., w porównaniu do IV kwartału 2023 r. Rok 2024 cechowały dość istotne zmiany cen energii. Spadek ceny w grupie taryfowej A świadczyć może o stosunkowo silnym powiązaniu tych cen z cenami na rynku hurtowym, natomiast wzrost ceny energii w grupie taryfowej G spowodowany został podniesieniem pułapu zamrożonej ceny energii w ramach ochrony odbiorców przed nadmiernymi wzrostami cen w II półroczu 2024 r. Dynamika i poziom cen na koniec 2024 r. w grupach odbiorców nie objętych ochroną może być jedną z przesłanek decyzji o odejściu od stosowania w odniesieniu do wybranych grup odbiorców szczególnej ochrony w postaci stosowania odgórnie ustalonych cen energii i powrót do dobrej praktyki stosowania taryf zatwierdzonych przez Prezesa URE w odniesieniu do działalności będącej obszarem obowiązku publicznoprawnego (sprzedaż z urzędu, także sprzedaż rezerwowa) lub monopolu naturalnego (dystrybucja energii elektrycznej).
W związku z obowiązywaniem przepisów o „mrożeniu” cen sprzedaży energii elektrycznej dla gospodarstw domowych, ceny dla tej grupy odbiorców wynosiła 412 zł/MWh (w ramach określonych limitów zużycia) w pierwszej połowie 2024 r. oraz 500 zł/MWh bez limitu zużycia w II połowie roku. W I połowie 2024 r. cena mrożona była niższa o 38 proc. średniej ceny instrumentu BASE-Y-24 oraz o 47 proc. od średniej ceny instrumentu PEAK5-Y-24, natomiast w II połowie 2024 r. cena mrożona była niższa od ceny tych instrumentów odpowiednio o 25 proc. i 35 proc. Na podstawie badania rocznego spółek obrotu, Prezes URE obliczył ponadto średnią cenę energii elektrycznej (ważoną wolumenem) sprzedanej gospodarstwom domowym w 2024 r. Cena ta wynosiła 462,67 zł/MWh i była niższa o 30 proc. od średniej ceny instrumentu BASE-Y-24 oraz o 40 proc. od średniej ceny instrumentu PEAK5-Y-24.