Energetykę cieplną wyróżnia w sektorze energetycznym specyfika jej procesu technologicznego, przejawiająca się zarówno w fazie wytwarzania ciepła, jak i jego przesyłania, a więc dostarczania do odbiorców. Odmienność tego sektora od innych sektorów energetycznych wynika ze specyficznych cech nośnika energii, jakim jest ciepło. Ciepło charakteryzuje się równoczesnością produkcji ze zużyciem, a jego właściwości, m.in. szczególne wymagania transportu oraz podatność na utratę jakości, determinują dostawę rurociągami na bliskie odległości. Z uwagi na wymagane parametry termiczne, dostawa ciepła jest realizowana sieciami o zasięgu lokalnym, a nie ogólnokrajowym, jak to się odbywa w przypadku energii elektrycznej i gazu. Ciepło przeznaczone do zaspokojenia potrzeb cieplnych odbiorców jest wytwarzane zarówno w źródłach zlokalizowanych w obiektach należących bezpośrednio do odbiorców ciepła (indywidualne źródła), jak też źródłach scentralizowanych, zasilających wielu odbiorców za pośrednictwem sieci ciepłowniczych. W źródłach tych ciepło może być wytwarzane przy zastosowaniu różnych technologii i wykorzystaniu szerokiej gamy paliw, zarówno stałych, ciekłych, jak i gazowych, a także przy wykorzystaniu energii odnawialnej. Ciepło wytwarzane jest również w źródłach, w których występuje jednoczesna produkcja ciepła i energii elektrycznej, tzw. wytwarzanie w skojarzeniu. Ciepło dostarczane jest do odbiorców za pośrednictwem nośnika ciepła − gorącej wody lub pary. Nośnik ciepła o określonych parametrach (ciśnieniu, temperaturze itd.) jest przesyłany wyodrębnioną siecią parową lub wodną ze źródła ciepła do przyłączy i węzłów cieplnych lub instalacji odbiorczych, w których następuje odbiór ciepła. W związku z tym, że sieci ciepłownicze służą do przesyłania tylko jednego nośnika ciepła, możliwości łączenia sieci ciepłowniczych są ograniczone.
Z uwagi na to, że źródła i sieci ciepłownicze mają zasięg lokalny, w przypadku rynku ciepła można mówić jedynie o rynku lokalnym. Problemy związane z urynkowieniem w zakresie zaopatrzenia w ciepło są bardziej złożone niż w innych „sieciowych” sektorach gospodarki energetycznej, gdyż poszczególne elementy systemów ciepłowniczych (źródła ciepła, sieci ciepłownicze, węzły cieplne) mogą należeć do różnych przedsiębiorstw, gmin lub innych właścicieli oraz mogą być eksploatowane przez różne przedsiębiorstwa. W systemach ciepłowniczych jedno lub kilka źródeł ciepła może zasilać jedną wspólną albo połączoną sieć ciepłowniczą.
Na lokalnym rynku ciepła odbiorca nie ma możliwości wyboru przedsiębiorstwa dostarczającego mu nośnik energii o określonych parametrach za pomocą sieci, a dostawca ma ograniczone możliwości pozyskiwania odbiorców, które wynikają z istniejących uwarunkowań technicznych (zasięg i parametry istniejących sieci) oraz ekonomicznych (budowa i rozwój sieci). Ponadto strony, oprócz umowy, związane są ze sobą trwałym przyłączem. W takim przypadku konkurencja jest uzasadniona na etapie podejmowania decyzji o budowie lub rozbudowie istniejących systemów sieciowych. Wysoka kapitałochłonność budowy nowych odcinków sieci wymaga racjonalnego planowania rozwoju sieci w oparciu o przewidywane zmiany potrzeb energetycznych odbiorców, wynikające m.in. z planów zagospodarowania przestrzennego, a także przewidywanego rozwoju techniki, zmian w poziomie i trybie życia ludności itd.
Na rynku ciepła odbiorca ma natomiast teoretycznie możliwość wyboru źródła przy zakupie ciepła dostarczanego do sieci. Jednak wybór ten zawsze będzie ograniczony uwarunkowaniami technicznymi, a więc między innymi układem sieci ciepłowniczej i zdolnością przesyłową poszczególnych jej odcinków. W związku z tym, konkurencja może niewątpliwie rozwijać się pomiędzy przedsiębiorstwami ciepłowniczymi przy wyborze technologii wytwarzania ciepła, która z kolei powinna być czynnikiem wpływającym na obniżkę kosztów i cen oferowanych przez te przedsiębiorstwa.
Te wszystkie elementy implikują duże zróżnicowanie rozwiązań organizacyjnych w systemach ciepłowniczych i ich silną zależność od warunków lokalnych oraz zaszłości historycznych. Aktualny obraz polskiego ciepłownictwa ukształtowany został w wyniku zachodzących dynamicznie procesów gospodarczych w okresie transformacji polskiej gospodarki. Mimo że polskie ciepłownictwo nie zostało objęte żadnym rządowym programem sektorowym w zakresie restrukturyzacji i prywatyzacji, to jednak przekształcenia własnościowe i organizacyjne stały się jednym z najważniejszych elementów jego reformowania, które rozpoczęło się już na początku lat 90. ubiegłego stulecia. Transformacja rynkowa wymusiła na przedsiębiorstwach prowadzących działalność związaną z zaopatrzeniem w ciepło zmianę sposobu zarządzania i postrzegania konsumentów. Zaczęły one zwracać uwagę na bieżącą analizę ekonomiczną swojej działalności, na kreowanie polityki marketingowej, na jakość i niezawodność dostaw, na poprawę efektywności wykorzystania energii, na zmniejszenie zanieczyszczenia środowiska.
Niezależnie od trwających procesów prywatyzacyjnych, budowane są nowe źródła produkujące w skojarzeniu energię elektryczną i ciepło, głównie z udziałem kapitału zagranicznego. Rozwijana jest też działalność polegająca na modernizacji systemów ciepłowniczych przy zastosowaniu formy finansowania przez „trzecią stronę” w systemie Przedsiębiorstw Obsługi Energetycznej i Przedsiębiorstw Oszczędzających Energię (ESCO). Przedsiębiorstwa te opracowują i realizują programy modernizacji systemów ciepłowniczych oraz eksploatują je przez okres ustalony w umowie z właścicielami tych systemów. Efektem inwestycji modernizacyjnych jest zmniejszenie zużycia energii i obniżenie kosztów eksploatacji urządzeń ciepłowniczych. Wpływają one również na spadek zapotrzebowania na moc i ciepło sieciowe u odbiorców. Systematyczne obniżanie zamówionej mocy cieplnej i zmniejszanie sprzedaży ciepła związane jest również z likwidacją i ograniczeniem produkcji przemysłowej oraz podejmowaniem przez odbiorców działań w kierunku racjonalizacji użytkowania ciepła. W ciągu ostatnich lat zanotowano obniżenie wielkości zużycia ciepła o ponad 30%. Najbardziej spadło zużycie ciepła w przemyśle, natomiast stosunkowo niewiele w gospodarstwach domowych.
Sektor zaopatrzenia w ciepło charakteryzuje się znaczną liczbą przedsiębiorstw o dużym rozproszeniu geograficznym, które są bardzo zróżnicowane zarówno ze względu na rodzaj i zakres wykonywanej działalności, jak i stopień zaangażowania w działalność ciepłowniczą. Duża liczba i różnorodność koncesjonowanych przedsiębiorstw dostarczających odbiorcom ciepło powodują, że działalność regulacyjna Prezesa URE w sektorze zaopatrzenia w ciepło jest prowadzona przez terenowe oddziały URE. Zapewnia to znacznie lepsze rozpoznanie lokalnych rynków ciepła. Przedsiębiorstwa ciepłownicze są, w większości przypadków, zintegrowane pionowo, zajmują się zarówno wytwarzaniem ciepła, jak i jego dystrybucją, a nawet obrotem, ale istnieją też przedsiębiorstwa tylko wytwarzające ciepło i przedsiębiorstwa przesyłające ciepło zakupione od innych wytwórców. Wiele przedsiębiorstw zajmujących się zaopatrzeniem w ciepło prowadzi także inną działalność gospodarczą (produkcja przemysłowa, zaopatrzenie w wodę i odprowadzenie ścieków itd.). Ponadto, istnieją przedsiębiorstwa eksploatujące źródła i sieci ciepłownicze w różnych miejscowościach na terenie kraju. Należą do nich m.in. Wojskowa Agencja Mieszkaniowa, Polskie Koleje Państwowe, Agencja Nieruchomości Rolnych oraz coraz częściej spółki zagraniczne, np.: Dalkia Termika SA, Polish Energy Partners SA itp.
Z ogólnej liczby ok. 9 tys. podmiotów zajmujących się działalnością ciepłowniczą w kraju, prawie 90% zużywa ciepło wyłącznie na zaspokojenie własnych potrzeb, a więc nie dostarcza go do odbiorców. Ocenia się, że ok. 20% krajowej produkcji ciepła przedsiębiorstwa zużywają na zaspokojenie potrzeb własnych, natomiast pozostałe 80% służy zaspokojeniu potrzeb cieplnych odbiorców.
Przedsiębiorstwa działające w obszarze zaopatrywania odbiorców w ciepło można podzielić na trzy zasadnicze grupy. Pierwsza z nich to przedsiębiorstwa produkcyjno-dystrybucyjne zajmujące się dostarczaniem do odbiorców ciepła produkowanego we własnych ciepłowniach i elektrociepłowniach oraz kupowanego od innych producentów. Druga grupa obejmuje przedsiębiorstwa energetyki zawodowej, tj. takie, które zajmują się przede wszystkim wytwarzaniem i dystrybucją energii elektrycznej, a produkcja ciepła jest dla nich działalnością dodatkową. Trzecia, ostatnia grupa przedsiębiorstw obejmuje elektrociepłownie oraz ciepłownie należące do małych, średnich i dużych jednostek przemysłowych oraz usługowych, a więc podmioty, dla których działalność ciepłownicza to zaledwie ułamek, czasem bardzo niewielki, całej wykonywanej przez nie działalności gospodarczej.
Szacuje się, że spośród przedsiębiorstw, które prowadzą działalność związaną z zaopatrzeniem odbiorców w ciepło, ok. 75% posiada koncesję Prezesa URE, a obszar regulowany obejmuje ok. 80% całkowitej produkcji ciepła w kraju oraz około 97% łącznej sprzedaży ciepła. Reszta podmiotów pozostaje poza obszarem regulacji. Są to przede wszystkim podmioty, które nie podlegają koncesjonowaniu w rozumieniu ustawy – Prawo energetyczne.
Większość koncesjonowanych przedsiębiorstw posiada koncesje na kilka rodzajów działalności. Ok. 90% przedsiębiorstw zajmuje się wytwarzaniem ciepła, również duża ich część, bo ok. 88% świadczy usługi przesyłowe i dystrybucyjne, natomiast tylko 1/4 zajmuje się obrotem ciepłem. Najwięcej, bo ok. 2/3 przedsiębiorstw łączy produkcję z przesyłaniem i dystrybucją ciepła. Gdyby do tego dołożyć jeszcze obrót, to aż 80% podmiotów prowadzi wszystkie rodzaje koncesjonowanej działalności ciepłowniczej. Po ok. 10% podmiotów prowadzi działalność albo tylko wytwórczą, albo zajmuje się przesyłaniem i dystrybucją połączonymi z obrotem. Te ostatnie przedsiębiorstwa posiadają zazwyczaj również źródła wytwórcze, ale takie, które nie podlegają koncesjonowaniu w rozumieniu ustawy − Prawo energetyczne.
Wśród przedsiębiorstw prowadzących działalność związaną z zaopatrzeniem w ciepło występują: spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, przedsiębiorstwa państwowe, przedsiębiorstwa komunalne, gminne zakłady budżetowe, związki komunalne gmin, spółdzielnie mieszkaniowe oraz podmioty prywatne. Wśród przedsiębiorstw regulowanych spółki z o.o. stanowią ok. 60%, a spółki akcyjne ponad 20%.
Obecnie ok. 60% przedsiębiorstw ciepłowniczych stanowi własność sektora publicznego, z czego w ponad 70% podmiotów funkcje właścicielskie sprawują organy samorządu terytorialnego, a ok. 20% jest własnością państwową. Pozostałe przedsiębiorstwa znajdują się w rękach sektora prywatnego, z czego ponad 20% jest własnością podmiotów zagranicznych.
Przekształcenia własnościowe i organizacyjne w ciepłownictwie przebiegają stopniowo, przy czym znaczące przyspieszenie prywatyzacyjne nastąpiło po 1998 r. Charakterystycznym przejawem procesu przekształceń własnościowych i organizacyjnych w ciepłownictwie jest wydzielanie ze struktury przedsiębiorstw przemysłowych działalności ciepłowniczej i nadawanie jej formy niezależnych jednostek organizacyjno-prawnych, a w dalszej kolejności sprzedawanie ich inwestorom prywatnym. Również w przedsiębiorstwach energetyki zawodowej, eksploatujących elektrociepłownie, ciepłownie, sieci ciepłownicze, które w pierwszym etapie reformy sektora energetyki zostały przekształcone z przedsiębiorstw państwowych w spółki akcyjne Skarbu Państwa, trwa obecnie proces prywatyzacji.
Prywatyzacja majątku ciepłowniczego rozpoczęła się również w gminach, które z braku własnych środków na rozwój i modernizację potencjału ciepłowniczego są zainteresowane pozyskiwaniem inwestorów strategicznych. Stwarza to bowiem szansę na zwiększenie efektywności działania lokalnych przedsiębiorstw ciepłowniczych poprzez zastosowanie w nich nowych rozwiązań technologicznych i ich dokapitalizowanie, jak również zwiększenie dopływu do budżetu gminy środków pochodzących z prywatyzacji. Ze strony inwestorów krajowych, jak i zagranicznych obserwuje się również wzrost skłonności do inwestowania w przedsiębiorstwa ciepłownicze. Wynika to ze specyfiki działalności ciepłowniczej, która cechuje się względnie stabilnym rynkiem zbytu.
Decydujące znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego w zakresie zaopatrzenia w ciepło mają:
− stan techniczny i sprawność urządzeń i instalacji w źródłach ciepła, w których następuje przemiana energetyczna (energii chemicznej paliwa na ciepło zawarte w spalinach podgrzewających wodę krążącą w obiegu kotłowym, a w przypadku kotłów parowych − wody w parę wodną),
− stan techniczny i sprawność funkcjonowania sieci ciepłowniczych, którymi transportowany jest nośnik ciepła (zazwyczaj gorąca woda, a niekiedy para wodna),
− stan zapasów paliw w ilości zapewniającej utrzymanie ciągłości zaopatrzenia w ciepło.
Stan lokalnego bezpieczeństwa energetycznego w zakresie zaopatrzenia w ciepło, tzn. zdolność do zaspokojenia potrzeb cieplnych odbiorców na danym (lokalnym) rynku ciepła, zależy też od sytuacji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstw energetycznych (przede wszystkim zajmujących się wytwarzaniem ciepła − z uwagi na konieczność zakupu paliw zużywanych w źródłach ciepła), a także od kondycji finansowej odbiorców i regularności wpłat z tytułu zaopatrzenia w ciepło. Zaległości płatnicze mogą bowiem doprowadzić w przedsiębiorstwach wytwarzających ciepło do braku środków na zakup paliwa (lub stworzenie odpowiedniego zapasu paliwa), co może zagrażać utrzymaniu ciągłości zaopatrzenia w ciepło.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, za zaopatrzenie w ciepło odpowiedzialne są gminy, natomiast odpowiedzialność za bezpieczeństwo energetyczne na lokalnych rynkach ciepła obciąża głównie przedsiębiorstwa energetyczne.
Działalność regulacyjna na lokalnych rynkach ciepła została bardziej szczegółowo omówiona w dalszej części sprawozdania, dotyczącej działalności oddziałów terenowych URE.
|
|