Marek Zawiska
Autor jest pracownikiem Biura Prawnego URE
Biuletyn URE 5/2003
Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Antymonopolowego (obecnie: Sąd Ochrony Konku-rencji i Konsumentów), ponieważ postępowanie przed tym Sądem toczyło się bez udziału zainteresowanego podmiotu - odbiorcy energii elektrycznej.
1. Jedną z podstawowych zasad zawartych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jest zasada dostępu obywatela do sądu, wynikająca z art. 45 ust. 1, który to przepis stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Równie istotna jest wynikająca z art. 32 ust. 1 zasada równego traktowania obywateli przez władze publiczne. Zasady te zostały rozwinięte i uszczegółowione w przepisach ustaw zwykłych. I tak np. w myśl art. 379 pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego (Kpc), pozbawienie strony możności obrony jej praw, jest jedną z przyczyn nieważności postępowania sądowego w sprawach cywilnych.
Nieważność postępowania spowodowana tą przyczyną była wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. I tak w wyroku z 10 maja 1974 r. (sygn. akt II CR 155/74) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, zgodnie z którym -pozbawienie możności obrony swych praw przez stronę (...) polega na tym, że strona na skutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej nie mogła brać udziału i nie brała udziału w postępowaniu lub w jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na następnych rozprawach przed wydaniem w danej instancji wyroku.-. Z kolei w wyroku z 10 lipca 1974 r. (sygn. akt II CR 331/74) Sąd Najwyższy stwierdził, iż -(...) nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw (...) zachodzi wówczas, gdy ze względu na uchybienia formalne - np. niezawiadomienie strony o rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku (...) - strona została pozbawiona możności brania udziału w sprawie oraz zgłaszania twierdzeń faktycznych i wniosków dowodowych.-. Natomiast zgodnie z treścią wyroku Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2001 r. (sygn. akt I CKN 999/98) -(...) według utrwalonego poglądu orzecznictwa i piśmiennictwa, pozbawienie strony możności obrony swych praw polega na uniemożliwieniu uczestniczenia w postępowaniu rozpoznawczym wbrew jej woli. Najczęściej zachodzi to poprzez niezawiadamianie o terminie posiedzeń, pozbawienie możności składania pism procesowych czy wniosków dowodowych.-.
Mogłoby się wydawać, że zagadnienie to nie powinno już rodzić żadnych wątpliwości, szczególnie pod rządami Konstytucji RP, jednakże tak nie jest, na co wskazuje choćby poniższy przykład.
2. Omawiane zagadnienie stało się również przedmiotem analizy Sądu Najwyższego podczas rozpatrywania kasacji odbiorcy energii elektrycznej (zainteresowanego w sprawie), od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Antymonopolowego (obecnie: Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów) z 9 października 2000 r. (sygn. akt XVII Ame 16/00). Uwzględniając kasację Sąd Najwyższy, wyrokiem z 10 czerwca 2003 r. (sygn. akt I CKN 395/01), uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
Zaskarżony kasacją wyrok został wydany w następstwie wniesienia przez przedsiębiorstwo energetyczne odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (Prezesa URE), wydanej na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy - Prawo energetyczne1). Decyzją tą Prezes URE rozstrzygnął spór pomiędzy przedsiębiorstwem energetycznym a odbiorcą energii elektrycznej, wprowadzając zmiany do łączącej strony umowy sprzedaży energii. Po rozpoznaniu odwołania Sąd Antymonopolowy zmienił decyzję Prezesa URE, uchylając jeden z punktów decyzji, nadający brzmienie spornemu zapisowi umowy. Istotny dla omawianej sprawy jest fakt, iż Sąd nie poinformował zainteresowanego (czyli odbiorcy energii) o terminie rozprawy, jak również nie doręczył mu odpisu odwołania oraz odpowiedzi Prezesa URE na odwołanie, co spowodowało, że zainteresowany nie mógł bronić swoich praw w toczącym się przed tym Sądem postępowaniu.
Zaskarżając powyższy wyrok kasacją, zainteresowany (odbiorca energii), jako podstawę kasacyjną wskazał, oprócz naruszenia przepisów prawa materialnego, także naruszenie przepisów postępowania, a wśród nich cytowany wyżej art. 379 pkt 5 Kpc. Wskazując na powyższe, zainteresowany wniósł o zmianę wyroku przez oddalenie odwołania przedsiębiorstwa energetycznego od decyzji Prezesa URE, albo o jej uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy, jak wskazano powyżej, przychylił się do wniosku zainteresowanego, uznając, że w omawianej sprawie doszło do naruszenia przepisu art. 379 pkt 5 Kpc, co skutkowało nieważnością postępowania przed Sądem Antymonopolowym. Jednocześnie Sąd Najwyższy odniósł się do wątpliwości związanych z treścią art. 47931 Kpc w brzmieniu obowiązującym do 31 marca 2001 r.2), dotyczących statusu procesowego zainteresowanego w postępowaniu sądowym. Z wywodu Sądu Najwyższego wynika, że interpretacja przepisu ustawy nie może powodować - jak w omawianym przypadku - naruszenia wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równego traktowania obywateli przez władze publiczne i zawartej w art. 45 ust. 1 zasady dostępu obywatela do sądu. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd Najwyższy stwierdził, że: -Zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. jest najdalej idący [kasacja zawierała kilka zarzutów - przyp. M. Z.], gdyż uznanie go za uzasadniony skutkuje nieważnością postępowania. Zgodnie bowiem z tym przepisem nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. W kasacji zarzut ten wiąże się z naruszeniem art. 47931 § 2 k.p.c., który w brzmieniu obowiązującym dn. 31.03.2001 r. (obecnie identyczną treść ma art. 47950 k.p.c.) stanowił, że -zainteresowanym jest ten, czyje prawo lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia procesu; jeżeli zainteresowany nie został wezwany do udziału w sprawie, sąd wezwie go na wniosek strony albo z urzędu-. Jednocześnie § 1 art. 47931 k.p.c. stanowił, że w sprawach z zakresu przeciwdziałania praktykom monopolistycznym oraz w sprawach z zakresu regulacji energetyki stronami są także Prezes i zainteresowany. Treść art. 47931 k.p.c. (podobnie jak [obecnie - M. Z.] art. 47950 k.p.c.) budzi wątpliwości, co do statusu procesowego zainteresowanego w postępowaniu sądowym. Nie ulega wątpliwości, iż w sprawach z zakresu regulacji energetyki pozwanym może być wyłącznie prezes Urzędu Regulacji Energetyki, zaś powodem - podmiot wnoszący odwołanie (w niniejszej sprawie Zakład Energetyczny). Niejasna jest natomiast sytuacja procesowa zainteresowanego (...), któremu nie doręczono odwołania Zakładu Energetycznego od decyzji prezesa Urzędu, jak też nie uczestniczył on w postępowaniu sądowym, gdyż nie został wezwany do udziału w sprawie ani na wniosek strony, ani z urzędu. Sąd Okręgowy - Sąd Antymonopolowy na wniosek zainteresowanego (...) doręczył mu dopiero odpis wyroku z uzasadnieniem (...). Zainteresowany zaskarżył wyrok kasacją, która jest przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie. Jeżeli zatem zainteresowanemu przyznać status strony, to nie może ulegać wątpliwości, że pominięcie go w postępowaniu sądowym, czyni uzasadnionym zarzut pozbawienia go możliwości obrony swych praw w tym postępowaniu.
Jak to wyżej wskazano status procesowy zainteresowanego nie jest ujmowany jednolicie. Przyznaje mu się bądź rolę odrębnej, samodzielnej strony procesu, bądź szczególnego interwenienta ubocznego albo też stwierdza się, że interes prawny zainteresowanego spełnia funkcję legitymacji procesowej do wszczęcia postępowania lub udziału w nim. Dotychczasowa praktyka sądu antymonopolowego polegała na tym, że po wpłynięciu odwołania i odpowiedzi prezesa Urzędu, sąd z urzędu przysyłał te pisma procesowe zainteresowanemu, który występował w postępowaniu administracyjnym i nie wniósł odwołania. Zainteresowany mógł wstąpić do procesu z racji bycia stroną, do której stosowano odpowiednio przepisy o interwencji samoistnej bądź też ustosunkował się na piśmie do przesłanych mu pism procesowych. Tak czy inaczej, stworzenie zainteresowanemu - który występował w postępowaniu administracyjnym i nie wniósł odwołania - możliwości udziału w postępowaniu sądowym i obrony swych praw, nie budzi wątpliwości. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy - Sąd Antymonopolowy postąpił inaczej, gdyż zainteresowanemu doręczono dopiero wyrok z uzasadnieniem. W konsekwencji został on zupełnie pominięty w postępowaniu sądowym, a co ważniejsze nie stworzono mu możliwości udziału w tym postępowaniu, nie doręczając mu odpisu odwołania i zawiadomienia o rozprawie. Jest zatem poza sporem, że taka praktyka Sądu Okręgowego narusza konstytucyjne prawo obywatela do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), jak też konstytucyjną zasadę równego traktowania obywateli przez władze publiczne (art. 32 ust. 1) [podkreślenie - M. Z.]. Nie może też być uzasadnionych wątpliwości, że w ten sposób pozbawiono zainteresowanego możności obrony swych praw w postępowaniu sądowym (art. 379 pkt 5 k.p.c.), co skutkuje nieważnością postępowania, skoro w świetle art. 47931 k.p.c. (w brzmieniu sprzed 1.04.2001 r.) zainteresowany jest stroną tego postępowania.-.
3. Omawiany przypadek jest kolejnym przykładem ukazującym niedoskonałość przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących postępowania przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów3) (i ich interpretacji) w odniesieniu do wynikających z Konstytucji RP zasad dotyczących praw obywateli w postępowaniu administracyjnym i sądowym oraz kolejnym argumentem przemawiającym za jak najszybszym wprowadzeniem do tego kodeksu uregulowań zgodnych z art. 78 i art. 176 Konstytucji RP4), umożliwiających kontrolę orzeczeń wydanych przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
|
|