Ida Fiłoniuk
Autorka jest pracownikiem Zachodniego Oddziału Terenowego URE z siedzibą w Poznaniu
Biuletyn URE 2/2003
Do Urzędu Regulacji Energetyki zgłaszane są często pytania dotyczące prawnej możliwości stosowania -podzielników ciepła- w rozliczeniach za dostarczone ciepło, przez zarządców budynków w stosunku do właścicieli (najemców) poszczególnych lokali.
Na wstępie należy więc zastrzec, że ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne1) nie reguluje problemu stosowania układów pomiarowo-rozliczeniowych we wspomnianych stosunkach, bowiem zawarta w niej regulacja ogranicza się w tym zakresie do rozliczeń między przedsiębiorstwami energetycznymi i odbiorcami ciepła (a także energii elektrycznej i paliw gazowych), otrzymującymi to ciepło bezpośrednio od przedsiębiorstwa energetycznego.
Obowiązek instalowania układów pomiarowo-rozliczeniowych wynika z art. 6 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 (chociaż uczyniono to w sposób pośredni), a także z przepisów wydanych na podstawie art. 9 ust. 1 i art. 46 ust. 1. W odniesieniu do ciepła są to:
1) rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych, obrotu ciepłem, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców2),
2) rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 12 października 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz zasad rozliczeń w obrocie ciepłem3).
Natomiast kwestia rozliczania kosztów ciepła dostarczonego do budynku wielolokalowego między właścicieli (najemców) lokali uregulowana została w innych przepisach i - dodajmy - bardziej liberalnie, co umożliwia stosowanie tzw. -podzielników ciepła-.
Jak sama nazwa wskazuje, podzielniki kosztów ogrzewania (zwane dalej -podzielnikami-) są urządzeniami służącymi do -podziału- kosztów ciepła zużytego przez mieszkańców budynku wielolokalowego, a inaczej rzecz ujmując - do określania udziału pojedynczego lokalu w kosztach zużycia ciepła, będących częścią kosztów ogrzewania całego budynku. Tym samym stanowczo należy podkreślić, iż podzielniki nie są urządzeniami służącymi do pomiaru ilości zużytego ciepła i z licznikami ciepła (układami pomiarowo-rozliczeniowymi) nie mają nic wspólnego, a więc nie spełniają wymogów określonych w Prawie energetycznym.
Idea stosowania podzielników dla indywidualnego rozliczania kosztów ciepła w budynkach wielolokalowych pojawiała się w Polsce w połowie lat 90-tych, przede wszystkim za sprawą regulacji zawartej w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 14 grudnia 1994 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie4). Rozporządzenie to, wydane na podstawie art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane5), stanowiło w § 136, iż -instalacje centralnego ogrzewania w budynku przyłączonym do sieci scentralizowanego zaopatrzenia w ciepło powinny być wyposażone w liczniki do pomiaru ilości ciepła dostarczanego do instalacji odbiorczej budynku oraz urządzenia niezbędne do indywidualnego rozliczania kosztów ogrzewania poszczególnych mieszkań lub innych lokali-.6)
W konsekwencji lukę w zakresie dostarczania kompleksowych usług związanych z rozliczaniem indywidualnych kosztów ogrzewania wypełniły zachodnie firmy montażowo-rozliczeniowe, z pomocą podzielników stosowanych już od lat za granicą.
Aktualnie na polskim rynku funkcjonują trzy rodzaje podzielników: tzw. wyparkowe, elektroniczne oraz podzielniki wyposażone w moduł radiowy do zdalnego odczytu. Najpopularniejsze są podzielniki wyparkowe. Głównym elementem tych podzielników, nieco podobnych do termometru, jest rurka (ampułka pomiarowa) wypełniona specjalnym płynem pomiarowym - heksanolem lub benzoesanem metylu, który pod wpływem ciepła grzejnika odparowuje. Im cieplejszy grzejnik, tym więcej odparowanej cieczy. Trzeba przy tym zwrócić uwagę, iż tego typu podzielniki są zawsze wyposażone w pewien nadmiar płynu, stanowiący naddatek na tak zwane -odparowanie zimne-, które występuje np. latem - gdy na grzejnik świeci słońce. Rozwiązanie to zabezpiecza rzetelność rozliczenia przy występowaniu procesu parowania zimnego.
Podzielniki, wraz z indywidualnie do nich przypisanym systemem rozliczania, były początkowo dopuszczane do stosowania w budownictwie w oparciu o system dopuszczeń polegający na wydawaniu przez Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Techniki Instalacyjnej -Instal- w Warszawie (zwany dalej COBRTI -Instal-) świadectw dopuszczenia i decyzji o dopuszczeniu. System ten jednak przenosił jedynie na grunt polski wymogi stawiane podzielnikom i sposobom rozliczania kosztów ogrzewania zawarte w niemieckich normach i przepisach prawnych.
Od 1994 r. podzielniki, jako wyroby budowlane, zaczęły podlegać regulacji opartej w pierwszej kolejności na art. 10 ust. 2 pkt 2 ustawy - Prawo budowlane (w pierwotnym brzmieniu), tzn. mogły być dopuszczone do obrotu i stosowania w budownictwie, jeśli zgodnie z odrębnymi przepisami posiadały deklarację zgodności lub certyfikat zgodności z Polską Normą albo z aprobatą techniczną - w przypadku wyrobów, dla których nie ustanowiono Polskiej Normy.
Pojawiło się wówczas pojęcie aprobaty technicznej, jako dokumentu odniesienia. COBRTI -Instal-, jako jednostka aprobująca wydał aprobaty techniczne dla kilku podzielników, lecz przyjęte rozwiązanie okazało się niedoskonałe, gdyż aprobata z samej definicji opisywała tylko wyrób i stawiała wymagania dla wyrobu, nie mogła jednak objąć swą oceną systemu rozliczeń przypisanego do określonego typu podzielnika. Mimo to, aprobata techniczna stanowiła dokument odniesienia aż do 1999 r.
Pomimo kilku zmian art. 10 ustawy - Prawo budowlane, jego zasadnicza treść, odnosząca się do dopuszczania do obrotu i powszechnego stosowania w budownictwie właściwie oznaczonych wyrobów budowlanych, m.in. podzielników kosztów ogrzewania, nie uległa zmianie. Tak też obecnie, zgodnie z postanowieniem art. 10 ust. 2 tej ustawy, dopuszczone do obrotu i powszechnego stosowania w budownictwie są m.in. wyroby budowlane, właściwie oznaczone, dla których zgodnie z odrębnymi przepisami dokonano oceny zgodności i wydano certyfikat zgodności lub deklarację zgodności z Polską Normą lub z aprobatą techniczną (pkt 1 lit. b).
Podstawowe zasady dopuszczania do obrotu i znakowania wyrobów budowlanych określa wydane na podstawie art. 10 ust. 4 pkt 2 ustawy - Prawo budowlane rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 lipca 1998 r. w sprawie systemów oceny zgodności, wzoru deklaracji zgodności oraz sposobu znakowania wyrobów budowlanych dopuszczonych do obrotu i powszechnego stosowania w budownictwie7). Zgodnie z § 3 pkt 1 tego rozporządzenia, jednym z systemów stosowanych do oceny zgodności jest certyfikacja, polegająca na wydaniu certyfikatu zgodności z dokumentem odniesienia. Certyfikatem zgodności jest, w myśl art. 3 pkt 13 ustawy z dnia 3 kwietnia 1993 r. o badaniach i certyfikacji8), -dokument wydany zgodnie z zasadami systemu certyfikacji, wykazujący, że zapewniono odpowiedni stopień zaufania, iż należycie zidentyfikowany wyrób, proces lub usługa są zgodne z określoną normą lub przepisami prawnymi-. Certyfikat zgodności podzielnika z dokumentem odniesienia jest wydawany na 3 lata przez akredytowaną jednostkę certyfikującą, np. Zakład Certyfikacji i Normalizacji COBRTI -Instal-, po przeprowadzeniu odpowiedniej procedury certyfikacyjnej.
Drugim systemem, o którym mówi powyższe rozporządzenie, jest deklarowanie zgodności z dokumentem odniesienia. Deklaracja zgodności jest oświadczeniem składanym przez producenta, stwierdzającym, na jego wyłączną odpowiedzialność, że wyrób, proces wytwórczy lub usługa są zgodne z dokumentem odniesienia. Zgodnie z § 5 ust. 1 cytowanego rozporządzenia, deklarację zgodności producent może wydać po wykonaniu pełnych badań wyrobu w zakresie i metodami określonymi we właściwym dla wyrobu dokumencie odniesienia, przy prowadzeniu systematycznych działań kontrolnych procesów produkcyjnych wyrobu w ramach zakładowej kontroli produkcji oraz badanie gotowych wyrobów.
W miejscu tym warto się zatrzymać przy wspominanej już kwestii -dokumentu odniesienia-. Od 18 marca 1999 r. bowiem dokumentu takiego nie stanowią już -aprobaty techniczne- wydawane dla wyrobów budowlanych celem dopuszczenia ich do jednostkowego stosowania w obiektach budowlanych, lecz Polskie Normy, opracowane przez Polski Komitet Normalizacyjny, na wzór dwóch norm europejskich. Normami tymi są:
1) PN-EN-834 - podzielniki kosztów ogrzewania do rejestrowania zużycia ciepła przez grzejniki (przyrządy zasilane energią elektryczną),
2) PN-EN-835 - podzielniki kosztów ogrzewania do rejestrowania zużycia ciepła przez grzejniki (przyrządy bez zasilania energią elektryczną, działające na zasadzie parowania dyfuzyjnego).
Trzeba także zwrócić uwagę, iż zgodnie z § 6 ust. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 1998 r. w sprawie aprobat i kryteriów technicznych oraz jednostkowego stosowania wyrobów budowlanych9), -postępowaniem aprobacyjnym objęty jest wyrób, dla którego nie ustanowiono Polskiej Normy, lub wyroby, których właściwości użytkowe, odnoszące się do wymagań podstawowych, różnią się istotnie od właściwości określonych w Polskiej Normie-.
Normy PN-EN-834 i PN-EN-835 traktują o kryteriach, jakie winny spełniać podzielniki wraz z dostosowanym do ich typu systemem rozliczeń, nie opisując jednak takiego systemu, ani nie nakładając szczegółowych wymogów, jakie dany system rozliczeń musiałby spełniać. Choć wydaje się, iż z postanowień wspomnianych norm można wyprowadzić podstawowe uwarunkowania dla systemu rozliczeń, bez których system ten nie może funkcjonować, to zapisy te nie są wystarczające dla stworzenia skończonego oraz dokładnego systemu rozliczeń.
Takie kompletne systemy, związane z określonymi typami podzielników, prezentują firmy montażowo-rozliczeniowe. Czy systemy te są poprawnie skonstruowane, kompatybilne z typem montowanych podzielników i warunkami technicznymi budynku- I czy rozliczenia dokonywane na ich podstawie nie są obarczone błędami- O odpowiedź na to pytanie bardzo trudno, bowiem na poprawność funkcjonowania systemów rozliczeń wpływa szereg czynników. Warto więc wymienić te podstawowe czynności, przewidziane przez Normę PN-EN-835, których należyte wykonanie stanowi warunek konieczny dla poprawności działania systemu, tj.:
1) zainstalowanie w znajdującym się w budynku węźle cieplnym układu pomiarowo-rozliczeniowego (ciepłomierza), mierzącego ilość ciepła zużytego na ogrzanie danego budynku,<-p>
2) zamontowanie na wszystkich grzejnikach zaworów termostatycznych, dających każdemu lokatorowi możliwość regulacji dopływu ciepła do grzejników,
3) dokonanie pomiaru grzejnika (określenie jego typu, rodzaju konstrukcji, wydajności cieplnej),
4) odpowiedni montaż podzielników na grzejnikach,
5) zainstalowanie podzielników w całym budynku,
6) dokonanie odczytu pierwotnego,
7) ustalenie wielkości oraz wprowadzenie do obliczeń tzw. współczynników korekcyjnych,
8) ustalenie podziału opłaty na część rozliczaną według powierzchni jednostki użytkowej i część rozliczaną według wskazań podzielników.
Należy tu podkreślić, że zgodnie z obowiązującym prawem i treścią wspomnianych Polskich Norm (które nie stanowią przepisów prawnych) zarówno określenie wielkości współczynników korekcyjnych dla mieszkań szczytowych, jak i ustalenie podziału opłaty na część rozliczaną według powierzchni jednostki użytkowej i część rozliczaną według wskazań podzielników mogą być, wraz z wybranym przez usługobiorcę systemem rozliczeń, jedynie przedmiotem umowy cywilno-prawnej, zawieranej z przedsiębiorstwem montażowo-rozliczeniowym.
Jak z powyższego wynika, w polskim systemie prawnym nie ma przepisów określających wymagania dla systemu rozliczeń na podstawie wskazań podzielników kosztów ogrzewania. Nie określa też precyzyjnie takiego systemu żadna ze wspomnianych norm, choć wystawienie deklaracji zgodności np. z normą PN-EN-835 zmusza producenta do uwzględnienia w proponowanym przezeń systemie rozliczeń postanowień tej Normy. Ponadto, brakuje jednostek upoważnionych do oceny poprawności i kompletności takich systemów.
Potrzeba przyjęcia takiego rozwiązania prawnego, które wytyczy wymagania w stosunku do wszystkich systemów stosowanych w Polsce wydawałaby się oczywista. Zastanawia więc, dlaczego, mimo dyskusji na łamach prasy fachowej, podnoszonych co jakiś czas w prasie codziennej sporów dotyczących rozliczania kosztów ogrzewania oraz projektów przedmiotowego systemu rozliczeń w politechnicznych i uniwersyteckich szufladach, wciąż brak bezwzględnie obowiązującego prawa w tej materii- Zagadnienie jest z pewnością bardzo złożone, choćby z tego względu, że w budynkach wielolokalowych w Polsce występuje szereg wad cieplnych, wadliwe instalacje czy nieodpowiednia izolacja.
Przetłumaczonym na język polski wzorem takiego rozwiązania jest niemieckie, pochodzące z 1989 r., Heitzkostenverordnung, czyli rozporządzenie w sprawie rozliczania kosztów ogrzewania i ciepłej wody w zależności od zużycia. Oczywiście jednak nie sposób wprost kopiować niemieckie rozwiązania, które w większości nie przystają do rozwiązań systemów grzewczych przyjętych w naszym kraju.
Brak jednego aktu wprowadzającego ogólne zasady, wedle których miałyby funkcjonować systemy rozliczeń, powoduje, iż w materii tej mamy do czynienia z pewną dowolnością, której następstwem jest brak zaufania odbiorców (konsumentów) nie tylko do zarządzających budynkiem, ale i do samych firm dokonujących rozliczeń. Jednocześnie trudno oprzeć się wrażeniu, że zawiłość dostarczanych mieszkańcom budynków wielolokalowych rozliczeń, a także brak dokładnej informacji na temat podstawowych choćby danych, przyjętych do rozliczenia, wyklucza możliwość kontroli poprawności wykonania usługi przez usługobiorcę.
|
|