Renata Trypens, Alicja Tutak
Autorzy są pracownikami Biura Prawnego URE
Biuletyn URE 5/2003
ROZSTRZYGANIE SPORÓW PRZEZ PREZESA URE
W I i II KWARTALE 2003 R.
W okresie od 1 stycznia 2003 r. do 30 czerwca 2003 r. Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (Prezes URE) wydał 73 decyzje rozstrzygające spory określone w art. 8 ust. 1 ustawy z 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne.1) Spośród tych decyzji 18 dotyczyło odmowy przyłączenia do sieci, 25 - odmowy zawarcia umowy-sprzedaży paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła, 20 - nieuzasadnionego wstrzymania ich dostaw oraz 10 - ustalenia warunków świadczenia usług przesyłowych. Rozstrzygnięcie co do istoty sprawy zawierało 47 decyzji, a w 26 przypadkach postępowanie administracyjne zostało umorzone.
Poniżej zostaną omówione wybrane przykłady podjętych przez Prezesa URE rozstrzygnięć.
1. Odmowa zawarcia umowy sprzedaży energii elektrycznej
W omawianej sprawie, przedsiębiorstwo energetyczne prowadzące działalność gospodarczą polegającą m.in. na obrocie energią elektryczną (zwane dalej -Wnioskodawcą-), zawarło z Odbiorcą - przedsiębiorstwem prowadzącym działalność handlową w punktach sprzedaży zlokalizowanych na terenie całego kraju - umowy dzierżawy -urządzeń elektroenergetycznych- oraz umowę tzw. outsourcingu.
Przedmiotem drugiej z wymienionych umów było świadczenie usług polegających na optymalizacji kosztów związanych z dostarczaniem energii elektrycznej, w tym monitoringu zużycia tej energii, jak również sprzedaż energii elektrycznej Odbiorcy oraz innym podmiotom, zajmującym na podstawie umów cywilnoprawnych część powierzchni w jego obiektach (m.in. na podstawie umów najmu, dzierżawy itp.). Aby sprzedawać energię elektryczną Wnioskodawca musiał najpierw zawrzeć stosowne umowy z właściwymi przedsiębiorstwami dystrybucyjnymi.
W przypadku jednego z obiektów Odbiorcy, miejscowe przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej (zwane dalej "Zakładem") odmówiło zawarcia z Wnioskodawcą umowy sprzedaży energii elektrycznej. W uzasadnieniu swego stanowiska Zakład podnosił m.in., iż dzierżawa instalacji elektrycznej nie jest równoznaczna z posiadaniem przez Wnioskodawcę tytułu prawnego do przedmiotowego obiektu. Wobec powyższego Wnioskodawca wystąpił do Prezesa URE z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu dotyczącego odmowy zawarcia przez Zakład umowy sprzedaży energii elektrycznej.
Rozstrzygając przedmiotowy spór należało mieć na względzie przepisy art. 7 ust. 1 i 2 ustawy - Prawo energetyczne. Zgodnie z powołanymi przepisami, przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej są zobowiązane do zawarcia umowy o przyłączenie, umowy sprzedaży energii lub umowy o świadczenie usług przesyłowych z odbiorcami albo podmiotami ubiegającymi się o przyłączenie do sieci, na zasadzie równoprawnego traktowania, jeżeli istnieją techniczne i ekonomiczne warunki dostarczania, a żądający zawarcia umowy spełnia warunki przyłączenia do sieci i odbioru (art. 7 ust. 1). Aby zaistniał powyższy obowiązek, ubiegający się o zawarcie umowy musi posiadać tytuł prawny do korzystania z obiektu, do którego energia elektryczna ma być dostarczana (art. 7 ust. 2). Tytułem prawnym była w tym przypadku zawarta przez Wnioskodawcę z Odbiorcą umowa dzierżawy. Nie ulega wątpliwości, że pod pojęciem -tytuł prawny- należy rozumieć każde uprawnienie do władania obiektem (np.: własność, użytkowanie oraz prawa o charakterze obligacyjnym jak najem czy dzierżawa). Jednakże w omawianej sprawie przedmiotem umowy dzierżawy była wewnętrzna instalacja odbiorcza, tj. wewnętrzna linia zasilająca i wewnętrzna instalacja odbiorcza w lokalach Odbiorcy. Natomiast pozostałe urządzenia tj. złącze kablowe, sieć elektroenergetyczna, stacja transformatorowa i układ pomiarowo-rozliczeniowy stanowiły własność Zakładu. Ponadto w budynku, poza lokalami Odbiorcy, znajdowały się również lokale należące do innych podmiotów, którym Zakład dostarczał energię elektryczną.
Rozstrzygnąć należało, czy dzierżawiona przez Wnioskodawcę wewnętrzna instalacja odbiorcza może być uznana za obiekt w rozumieniu art. 7 ust. 2 ustawy - Prawo energetyczne. W ocenie Prezesa URE pojęcie -obiekt-, w rozumieniu powołanego wyżej przepisu, ma szerszy zakres niż np. pojęcie -obiekt budowlany- zdefiniowane w przepisach ustawy z 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane2) oraz pojęcie -obiekt- zdefiniowane na użytek rozporządzeń Ministra Gospodarki: z 11 sierpnia 2000 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych, obrotu ciepłem, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U. z 2000 r. Nr 72, poz. 845) i z 12 października 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania taryf oraz zasad rozliczeń w obrocie ciepłem (Dz. U. z 2000 r. Nr 96, poz. 1059).
Pogląd ten wydaje się uzasadniony na tle art. 7 ust. 1 ustawy - Prawo energetyczne, w myśl którego obowiązek zawarcia umowy o przyłączenie czy też umowy sprzedaży powstaje, jeżeli przyłączany jest obiekt, który umożliwia spełnienie warunków odbioru energii, a więc co najmniej zmierzenia ilości pobranej energii elektrycznej.
W pojęciu tym mieszczą się zatem wszelkie obiekty, w tym także urządzenia nie związane trwale z gruntem, które mogą być przyłączone do sieci elektroenergetycznej. Jednakże obiekty te muszą stanowić zorganizowaną całość, która mogłaby zostać samodzielnie przyłączona do sieci elektroenergetycznej, a w konsekwencji do której mogłaby być dostarczana energia elektryczna. Wobec powyższego za obiekt, w rozumieniu art. 7 ust. 2 ustawy - Prawo energetyczne, może być uznany np. lokal lub budynek, nie zaś instalacja wewnętrzna w tym lokalu czy też budynku.
Mając powyższe na uwadze, w decyzji rozstrzygającej przedmiotowy spór Prezes URE uznał, iż na Zakładzie nie ciąży obowiązek zawarcia umowy sprzedaży energii elektrycznej z Wnioskodawcą.
Omawiana decyzja stała się prawomocna.
2. Odmowa przyłączenia do sieci elektroenergetycznej
W omawianym przypadku z wnioskiem do Prezesa URE o rozstrzygnięcie sporu dotyczącego odmowy przyłączenia do sieci elektroenergetycznej wystąpiło małżeństwo będące właścicielem nieruchomości rolnej (zwane dalej -Wnioskodawcami-).
Z dokonanych w toku postępowania administracyjnego ustaleń wynikało, że pomimo przeznaczenia działki Wnioskodawców w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego pod uprawy rolne, plan ten nie zakazywał budowy na gruncie rolnym budynków mieszkalnych i gospodarczych. Wobec powyższego Wnioskodawcom wydana została decyzja o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla inwestycji polegającej na budowie domu mieszkalnego oraz budynku gospodarczego z garażem. W decyzji tej zawarty był zapis mówiący o tym, iż inwestor (tj. Wnioskodawcy) uzbroi działkę we własnym zakresie. Następnie decyzją właściwego starosty udzielono Wnioskodawcom pozwolenia na budowę wspomnianych wyżej budynków oraz przyłączy: wodnego, kanalizacyjnego i energetycznego. Jak ustalono w prowadzonym przed Prezesem URE postępowaniu, Wnioskodawcy dwukrotnie podejmowali negocjacje z miejscowym przedsiębiorstwem energetycznym (zwanym dalej -Zakładem-) w sprawie przyłączenia ich nieruchomości do sieci elektroenergetycznej, które nie zostały sfinalizowane. W kolejnym przedstawionym Wnioskodawcom projekcie umowy o przyłączenie Zakład ustalił wysokość opłaty przyłączeniowej na podstawie ryczałtowych stawek wynikających z obowiązującej taryfy. Równocześnie Wnioskodawcy zostali zobowiązani do przedstawienia dokumentu potwierdzającego, że budowa przyłącza i budowa lub rozbudowa sieci elektroenergetycznej są ujęte w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Ponieważ Wnioskodawcy nie przedstawili wspomnianych dokumentów Zakład, poprzez korespondencję z właściwą gminą, dokonał w tym zakresie samodzielnych ustaleń. Po uzyskaniu informacji, że nieruchomość Wnioskodawców przeznaczona jest pod uprawy polowe, Zakład przedstawił im nowy projekt umowy o przyłączenie, w którym wysokość opłaty przyłączeniowej określona była na podstawie rzeczywistych kosztów wykonania przyłącza. Na taki sposób określenia opłaty przyłączeniowej nie zgodzili się z kolei Wnioskodawcy.
Rozstrzygając przedmiotowy spór należało wziąć pod uwagę treść art. 7 ust. 4 ustawy - Prawo energetyczne. Zgodnie z powołanym przepisem, przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej są zobowiązane zapewnić realizację i finansowanie budowy i rozbudowy sieci, w tym na potrzeby przyłączeń podmiotów ubiegających się o przyłączenie, na warunkach, które są określone w aktach wykonawczych wydanych przez Ministra Gospodarki3) oraz w założeniach do planu zaopatrzenia gminy w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe, które zobowiązana jest uchwalić rada gminy. Za przyłączenie do sieci przewidzianej we wspomnianych założeniach przedsiębiorstwo energetyczne pobiera opłatę, określoną na podstawie ustalonych w taryfie stawek opłat za przyłączenie do sieci.
Stawki opłat z kolei kalkulowane są na podstawie jednej czwartej średniorocznych nakładów inwestycyjnych na budowę odcinków sieci służących do przyłączenia podmiotów ubiegających się o przyłączenie, określonych w planie rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na energię elektryczną (opracowanym przez przedsiębiorstwo energetyczne). Zatem, za przyłączenie do sieci nieruchomości przewidzianej w założeniach do planu zaopatrzenia gminy w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe, podmiot ubiegający się o przyłączenie ponosi opłatę -zryczałtowaną-, ustaloną przez przedsiębiorstwo energetyczne w taryfie. W pozostałych przypadkach opłatę za przyłączenie do sieci strony ustalają umownie.
Gmina, w której położona była nieruchomość Wnioskodawców, założeń takich nie opracowała, a miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego nie przewidywał dla tej nieruchomości zabudowy mieszkaniowej (jedynie nie zakazywał budowy), a zatem nie przewidywał również budowy tam sieci elektroenergetycznej. Wobec powyższego Prezes URE uznał, iż na Zakładzie nie ciąży obowiązek przyłączenia Wnioskodawców do sieci przy zastosowaniu stawek wynikających z taryfy Zakładu. W istniejącym stanie faktycznym i prawnym Zakład nie miał podstaw do uwzględnienia budowy sieci w celu przyłączenia nieruchomości Wnioskodawców w swoim planie rozwoju, zawierającym wykaz zadań, których koszty realizacji mogą być ujęte przy kalkulacji cen i stawek opłat w taryfie. W tej sytuacji Zakład nie ma innego sposobu zrekompensowania sobie poniesionych na budowę przyłącza nakładów, jak tylko przez pobranie od Wnioskodawców opłaty ustalonej na podstawie rzeczywistych kosztów przyłączenia, zawierając stosowną umowę.
Zaprezentowana decyzja nie jest prawomocna, ponieważ Wnioskodawcy skorzystali z przysługującego im prawa wniesienia odwołania do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
3. Nieuzasadnione wstrzymanie dostaw
W opisanym niżej przypadku przedsiębiorstwo energetyczne (zwane dalej -Zakładem-) wstrzymało dostawy energii elektrycznej do lokalu mieszkalnego odbiorcy (zwanego dalej -Wnioskodawcą-). Powodem wstrzymania dostaw były - zdaniem Zakładu - zaległości w opłatach za dostarczaną energię elektryczną. Uzasadniając swoje działanie Zakład wskazywał, że wstrzymanie dostaw nastąpiło z uwagi na brak uregulowania pełnej należności za energię elektryczną (nieuiszczenie należnych odsetek za opóźnienie). W trakcie postępowania ustalono, iż Wnioskodawca nie uiścił w wyznaczonym terminie należności z tytułu dostaw energii elektrycznej. Zwłoka Wnioskodawcy polegała na nie opłaceniu dwóch rachunków prognozowanych.
Wnioskodawca natomiast - kwestionując zasadność wstrzymania dostaw - wyjaśniał, że od dłuższego czasu pozostaje w sporze z Zakładem w kwestii wysokości należności za dostarczaną energię elektryczną. Spór ten zaistniał w związku z wymianą układu pomiarowo-rozliczeniowego. Zdaniem Wnioskodawcy, zdemontowany układ pomiarowo-rozliczeniowy zawyżał wskazania ilości dostarczanej energii elektrycznej i był pozbawiony ważnych cech legalizacyjnych. W związku z powyższym wystąpił do Zakładu z reklamacją, domagając się zwrotu połowy nienależnie pobranych (w jego opinii) opłat z tytułu dostawy energii elektrycznej w okresie przypadającym pomiędzy utratą ważności legalizacji układu pomiarowo-rozliczeniowego a jego wymianą. Z uwagi na nieuznanie przez Zakład jego roszczenia, Wnioskodawca przyjął, że jest uprawniony do dokonania potrącenia kwoty wynikającej z dwóch spornych rachunków z sumy nienależnie pobranych opłat we wskazanym wyżej okresie.
Strony prowadziły obszerną korespondencję dotyczącą opisanej wyżej kwestii. W trakcie jej trwania Wnioskodawca wstrzymywał się ze spełnieniem świadczenia, chociaż w międzyczasie Zakład trzykrotnie wzywał go do uregulowania zadłużenia, informując jednocześnie o możliwości wstrzymania dostaw energii. W związku z zaistniałą sytuacją, której konsekwencją mogło być wstrzymanie dostaw, Wnioskodawca dokonał stosownej wpłaty. Z dokonanych w toku postępowania ustaleń wynikało, że w dniu wstrzymania dostaw należności za dostarczaną energię były uiszczone.
Uzasadniając swoje stanowisko Zakład wyjaśnił, że stosownie do art. 451 § 1 Kodeksu cywilnego, dokonaną przez Wnioskodawcę wpłatę zaliczył w pierwszej kolejności na poczet wymagalnych odsetek, a w pozostałej części na poczet należności głównej. Zdaniem Zakładu, w dniu wstrzymania dostaw energii elektrycznej Wnioskodawca nadal zalegał z zapłatą części należności głównej.
Ponadto jako podstawę wstrzymania dostaw Zakład wskazywał przepisy Prawa energetycznego, postanowienia łączącej strony umowy, jak również (nieobowiązujące w dacie wstrzymania dostaw) zarządzenie Ministra Energetyki i Energii Atomowej z 3 maja 1978 r. w sprawie warunków dostarczania energii elektrycznej4), pod rządami którego została zawarta umowa.
Rozstrzygając niniejszy spór należało ocenić, czy w dacie wstrzymania dostaw energii elektrycznej do mieszkania Wnioskodawcy istniały do tego podstawy wynikające z obowiązujących przepisów lub postanowień łączącej strony umowy. Natomiast pozostałe kwestie, podnoszone przez strony w toku postępowania, a dotyczące nienależytego wykonywania umowy sprzedaży energii elektrycznej mają w istocie charakter roszczeń cywilnoprawnych i jako takie podlegają jurysdykcji sądu powszechnego. Nie mogły zatem stanowić przedmiotu rozważań Prezesa URE, z uwagi na brak kompetencji tego organu do rozstrzygania tych kwestii.
Zarówno wstrzymanie dostaw energii elektrycznej, jak i wszczęcie postępowania przed Prezesem URE miało miejsce przed zmianą ustawy - Prawo energetyczne, dokonaną nowelą z 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Prawo energetyczne5). W związku z tym, stosownie do postanowień art. 6 tej ustawy, Prezes URE - rozstrzygając spór - winien ocenić zebrany w trakcie postępowania materiał dowodowy na podstawie przepisów Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2003 r.
Zgodnie z art. 6 ust. 3 ustawy - Prawo energetyczne, wstrzymanie dostaw może nastąpić, jeśli w wyniku kontroli, przeprowadzonej na podstawie art. 6 ust. 1 i 2 tej ustawy oraz przy zachowaniu procedury określonej w rozporządzeniu Ministra Gospodarki z 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiębiorstwa energetyczne6) stwierdzono, że instalacja znajdująca się u odbiorcy stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia, zdrowia albo środowiska (art. 6 ust. 3 pkt 1), lub nastąpił nielegalny pobór paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła (art. 6 ust. 3 pkt 2).
Wprawdzie § 34 ust. 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 25 września 2000 r.7) dopuszczał możliwość wstrzymania dostaw energii elektrycznej w przypadku zwłoki w regulowaniu należności z tytułu jej dostarczania, jednakże mogło ono nastąpić jedynie w sytuacji nieuzasadnionej odmowy odbiorcy na zainstalowanie przedpłatowego układu pomiarowo-rozliczeniowego i pokrycia kosztów jego instalacji.
Z uwagi na fakt, że dostarczanie energii odbywa się na podstawie umowy o charakterze cywilnoprawnym (umowy sprzedaży), podstawę wstrzymania dostaw może stanowić również zapis łączącej strony umowy. W omawianym przypadku nie było jednak możliwe skuteczne powołanie się Zakładu na konkretne postanowienie umowy, ponieważ żadna ze stron nie dysponowała jej formą pisemną. W konsekwencji, w ocenie Prezesa URE, niemożność wylegitymowania się przez Zakład łączącą strony umową sprzedaży energii elektrycznej, oznaczała niemożność udowodnienia pozostawania przez Wnioskodawcę w zwłoce ze spełnieniem świadczenia.
Rozpatrując sprawę należało mieć na względzie, że ani przepisy ustawy - Prawo energetyczne (w brzmieniu obowiązującym w dniu wstrzymania dostaw, jak i wszczęcia sporu), ani przepisy wydanych na jej podstawie rozporządzeń, nie odnosiły się do kwestii wstrzymania dostaw energii elektrycznej jako sankcji za nieregulowanie przez odbiorcę należności z tytułu jej dostarczania. Wprawdzie § 16 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 25 września 2000 r.8) nakłada na odbiorcę obowiązek terminowego regulowania należności za energię elektryczną, brak jest jednakże przepisów regulujących kwestię odpowiedzialności za uchylenie się od tego obowiązku.
Rozstrzygając spór Prezes URE wziął również pod uwagę orzecznictwo Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, dotyczące zasadności wstrzymania dostaw energii w przypadku nieuiszczania przez odbiorcę należności z tego tytułu. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu zawartym m.in. w wyroku z 5 sierpnia 2002 r., sygn. akt XVII Ame 76/01 oraz z 16 września 2002 r., sygn. akt XVII Ame 46/019), wstrzymanie dostaw odpowiednio energii elektrycznej bądź paliwa gazowego w sytuacji zwłoki odbiorcy w spełnieniu świadczenia pieniężnego za jego dostawę, nie znajdowało uzasadnienia w świetle przepisów ustawy - Prawo energetyczne, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r.
W świetle powyższego Prezes URE uznał, że w omawianej sprawie nie zaistniały przesłanki uprawniające Zakład do wstrzymania dostaw energii elektrycznej do lokalu mieszkalnego Wnioskodawcy i orzekł, że wstrzymanie dostaw nie było uzasadnione.
Omawiana decyzja stała się prawomocna.
1)Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (Dz. U. z 1997 r. Nr 54, poz. 348 i Nr 158, poz. 1042, z 1998 r. Nr 94, poz. 594, Nr 106, poz. 668 i Nr 162, poz. 1126, z 1999 r. Nr 88, poz. 980, Nr 91, poz. 1042 i Nr 110, poz. 1255, z 2000 r. Nr 43, poz. 489, Nr 48, poz. 555 i Nr 103, poz. 1099, z 2001 r. Nr 154, poz. 1800 i 1802, z 2002 r. Nr 74, poz. 676, Nr 113, poz. 984 i Nr 135, poz. 1144 oraz z 2003 r. Nr 50, poz. 424 i Nr 80, poz. 718).
2)Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2000 r. Nr 106, poz. 1126, Nr 109, poz. 1157 i Nr 120, poz. 1268, z 2001 r. Nr 5, poz. 42, Nr 100, poz. 1085, Nr 110, poz. 1190, Nr 115, poz. 1229, Nr 129, poz. 1439 i Nr 154, poz. 1800, z 2002 r. Nr 74, poz. 676 oraz z 2003 r. Nr 80, poz. 718).
3)Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 25 września 2000 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych, obrotu energią elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U. z 2000 r. Nr 85, poz. 957) oraz rozporządzenie Ministra Gospodarki z 14 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz zasad rozliczeń w obrocie energią elektryczną (Dz. U. z 2001 r. Nr 1, poz. 7).
4)Zarządzenie Ministra Energetyki i Energii Atomowej z 3 maja 1978 r. w sprawie warunków dostarczania energii elektrycznej (M. P. z 1978 r. Nr 16, poz. 55 z późn. zm.) utraciło moc na podstawie art. 70 ust. 1 ustawy - Prawo energetyczne z dniem 6 czerwca 1998 r.
5)Ustawa z 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Prawo energetyczne (Dz. U. z 2002 r. Nr 135, poz. 1144) weszła w życie (z wyjątkiem art. 1 pkt 28) z dniem 1 stycznia 2003 r.
6)Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiębiorstwa energetyczne (Dz. U. z 2000 r. Nr 75, poz. 866).
7)Patrz przypis 3.
8)Patrz przypis 3.
9)Powołane wyroki Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (poprzednio Sądu Antymonopolowego) zostały wydane w dacie obowiązywania przepisów ustawy - Prawo energetyczne w brzmieniu przed dniem 1 stycznia 2003 r.