Z orzecznictwa sądu ochrony konkurencji i konsumentów

 

Marek Zawiska
Autor jest pracownikiem Biura Prawnego URE
Biuletyn URE 2/2004

---

Z ORZECZNICTWA SĄDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyraził pogląd, że ustanowiona w tym przepisie zasada ma istotne znaczenie dla udowodnienia przez przedsiębiorstwo energetyczne faktu dokonania przez odbiorcę nielegalnego poboru energii elektrycznej.

W myśl art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy - Prawo energetyczne¹⁾, jedną z przesłanek decydujących o możliwości wstrzymania przez przedsiębiorstwo energetyczne dostarczania energii elektrycznej jest stwierdzenie (w wyniku przeprowadzonej kontroli układów pomiarowych, dotrzymania zawartych umów i prawidłowości rozliczeń) wystąpienia nielegalnego poboru energii elektrycznej. Zgodnie z definicją sformułowaną w art. 3 pkt 18 ustawy - Prawo energetyczne, nielegalne pobieranie paliw lub energii jest to pobieranie paliw lub energii bez zawarcia umowy z przedsiębiorstwem lub niezgodnie z umową. Wśród ujawnianych przypadków pobierania energii elektrycznej niezgodnie z umową, znaczną część stanowią zdarzenia polegające na dokonywaniu różnego rodzaju ingerencji w układ pomiarowo-rozliczeniowy, mających najczęściej na celu zafałszowanie wskazań tych urządzeń.

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów niejednokrotnie rozpatrywał odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (Prezesa URE), rozstrzygających spory dotyczące zasadności wstrzymania dostarczania energii elektrycznej, którego przyczyną było stwierdzenie przez przedsiębiorstwo energetyczne ingerencji w układ pomiarowo-rozliczeniowy. W omawianych poniżej orzeczeniach sąd ten sformułował kilka istotnych tez, których istota sprowadza się do stwierdzenia, że udowodnienie nielegalnego pobierania energii elektrycznej wymaga zachowania przez przedsiębiorstwo energetyczne należytej staranności, i to zarówno podczas dokumentowania nielegalnego poboru już w momencie przeprowadzania kontroli, jak i podczas prowadzonego postępowania administracyjnego i sądowego.

I. Wyrokiem z 12 stycznia 2000 r., sygn. akt XVII Ame 48/99, Sąd Antymonopolowy (obecnie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów) zmienił decyzję Prezesa URE poprzez ustalenie, że wstrzymanie dostaw energii elektrycznej na potrzeby zasilania budynku mieszkalnego z powołaniem się na zarzut wprowadzenia zmian w układzie pomiarowo-rozliczeniowym dla umożliwienia zafałszowania pomiaru, było nieuzasadnione. W sprawie tej przedstawiciele przedsiębiorstwa energetycznego dokonali kontroli układu pomiarowo-rozliczeniowego w obiekcie mieszkalnym należącym do odbiorcy. W wyniku kontroli stwierdzono -brak możliwości odczytu cech legalizacji i wyraźne ślady obcego narzędzia-. Następnie układ pomiarowo-rozliczeniowy przesłano do laboratorium, gdzie wyniki badania, opisane w protokole, wykazały występowanie rozginania i ponownego zaciskania dwóch plomb legalizacyjnych oraz nieczytelność cech na tych plombach, co wskazywało na możliwość dostępu do wnętrza licznika. Z treści protokołu wynikało ponadto, że dokładność wskazań licznika wynosiła od 1,1% do -0,5%, wskazania przekładni liczydła licznika -były dobre-, natomiast wewnątrz licznika stwierdzono ślady otarć i zadrapań na tarczy wirnika powstałe wskutek manipulacji. Uznając, że miał miejsce nielegalny pobór energii elektrycznej, przedsiębiorstwo energetyczne wstrzymało dostarczanie energii elektrycznej. Rozstrzygając, na wniosek odbiorcy, spór dotyczący zasadności wstrzymania dostaw energii przez przedsiębiorstwo energetyczne, Prezes URE, uwzględniając ustalenia wynikające z protokołu kontroli układu pomiarowo-rozliczeniowego uznał, że wstrzymanie dostaw było uzasadnione.

Rozpatrując odwołanie odbiorcy od decyzji Prezesa URE, sąd stwierdził m.in.: -(...) Zakład wstrzymał Odbiorczyni dostawy energii elektrycznej, powołując się na zmiany dokonane w liczniku energii elektrycznej, znajdującym się w posesji Odbiorczyni, dla zafałszowania pomiaru zużycia tej energii. Przepis § 39 ust. 1 pkt 3 (...) rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 21 października 1998 r.²⁾ (obowiązującego w dacie wydania orzeczenia - M. Z.) uprawnia przedsiębiorstwo energetyczne do wstrzymania dostarczania energii elektrycznej w przypadku dokonania przez odbiorcę zmian w układzie pomiarowo-rozliczeniowym, umożliwiających zafałszowanie pomiaru. Istota rozpoznawanej sprawy sprowadza się zatem do oceny, czy sytuacja, o której mowa w powołanym wyżej przepisie, miała miejsce w okolicznościach faktycznych sprawy. Stosownie do art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. W świetle tego przepisu to na Zakładzie spoczywa obowiązek udowodnienia możliwości zafałszowania pomiaru przez licznik Odbiorczyni (podkreślenie - M. Z.). Dowodami, na które Zakład się powołuje, są protokół kontroli specjalnej (...) oraz protokół badania licznika (...). W ocenie Sądu dokumenty te nie są miarodajnymi dowodami na okoliczność możliwości fałszowania pomiaru przez licznik energii elektrycznej należący do Odbiorczyni. Protokół kontroli specjalnej stwierdza jedynie (podkreślenie - M. Z.) naruszenie plomb legalizacyjnych licznika, nie zawierając ustaleń dotyczących technicznych parametrów tego urządzenia pomiarowego. Natomiast protokół badania licznika (...) wskazuje na stosunkowo wysoką dokładność wskazań licznika oraz prawidłowe funkcjonowanie przekładni liczydła. Protokół stwierdza wprawdzie ślady otarć i zadrapań na tarczy wirnika powstałe na skutek manipulacji. Jednakże te ustalenia są tak ogólnikowe i nieprecyzyjne, że nie sposób uznać, czy i jaki miało to wpływ na możliwości fałszowania tym sposobem pomiaru zużycia energii elektrycznej, tym bardziej w kontekście spełniania przez licznik w dobrym stopniu funkcji pomiaru zużycia energii elektrycznej, co zostało wyraźnie stwierdzone w powołanym protokole (podkreślenie - M. Z.). Nie bez znaczenia jest także okoliczność, iż protokół nie stwierdza, aby w liczniku znajdował się jakiś przedmiot, którego funkcją byłoby spowalnianie pracy tarczy wirnika dla obniżenia pomiaru zużycia energii. Wymaga podkreślenia, co już wyżej wskazano, iż w postępowaniu administracyjnym Zakład nie złożył merytorycznych wyjaśnień i dowodów ukierunkowanych na udowodnienie zajścia przesłanek, o których mowa w § 39 ust. 1 pkt 3 wspomnianego już rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 21 października 1998 r. Dotyczy to również postępowania sądowego. Zakład nie złożył bowiem odpowiedzi na odwołanie, jak również nie wnioskował przeprowadzenia przed Sądem stosownych dowodów. Przedkładanie dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzone są skutki prawne, jest w pierwszej kolejności powinnością stron (podkreślenie - M. Z.). W tym stanie sprawy za nieudowodniony należy uznać, kierowany pod adresem Odbiorczyni, zarzut wprowadzenia zmian w układzie pomiarowo-rozliczeniowym dla umożliwienia zafałszowania pomiaru. Tym samym brak było podstaw dla wstrzymania Odbiorczyni z tej przyczyny dostaw energii elektrycznej.-.

II. Prezes URE, rozstrzygając kolejny spór dotyczący zasadności wstrzymania dostaw energii elektrycznej stwierdził, że wstrzymanie przez przedsiębiorstwo energetyczne dostarczania energii elektrycznej było nieuzasadnione, pomimo przedstawienia przez przedsiębiorstwo energetyczne, w trakcie postępowania administracyjnego, dowodów w postaci: protokołu kontroli i ekspertyzy kryminalistycznej, sporządzonych w wyniku kontroli przeprowadzonej w nieruchomości odbiorcy, których treść wskazywała na możliwość ingerencji w układ pomiarowo-rozliczeniowy. Podstawą dla takiego rozstrzygnięcia było - w ocenie Prezesa URE - niezachowanie przez przedsiębiorstwo energetyczne należytej staranności w odniesieniu do obowiązków sprzedawcy, wynikających z art. 547 § 1 w związku z art. 555 Kodeksu cywilnego. Otóż w myśl art. 547 § 1, jeżeli ani z umowy, ani z zarządzeń określających cenę nie wynika, kogo obciążają koszty wydania i odebrania rzeczy, sprzedawca ponosi koszty wydania, w szczególności koszty zmierzenia lub zważenia, opakowania, ubezpieczenia za czas przewozu i koszty przesłania rzeczy, a koszty odebrania ponosi kupujący, natomiast zgodnie z art. 555 - przepisy o sprzedaży rzeczy stosuje się odpowiednio do sprzedaży energii oraz do sprzedaży praw. Jak ustalił w trakcie prowadzonego postępowania Prezes URE, instalacja układu pomiarowo-rozliczeniowego w nieruchomości odbiorcy miała miejsce w 1972 r. (odbiorca nie był wówczas właścicielem nieruchomości) i od tej daty nie dokonano ponownej legalizacji układu pomiarowego, pomimo istnienia obowiązku w tym zakresie, wynikającego z § 7, obowiązującego w dacie wstrzymania dostaw a także w dacie wydania decyzji rozstrzygającej spór, zarządzenia Prezesa Głównego Urzędu Miar z 31 października 2000 r.³⁾ Zdaniem Prezesa URE, przedsiębiorstwo energetyczne nie powinno w takiej sytuacji podnosić zarzutu ingerencji w układ pomiarowy ze strony odbiorcy, gdyż samo dopuściło się rażącego naruszenia wyżej wskazanych przepisów - przy podpisywaniu umowy z nowym odbiorcą w pierwszej kolejności należało dokonać wymiany układu pomiarowo-rozliczeniowego na urządzenie posiadające ważne cechy legalizacyjne. Odwołując się od decyzji Prezesa URE przedsiębiorstwo energetyczne podniosło zarzut nieuwzględnienia przez ten organ znaczenia oświadczenia złożonego przez odbiorcę w ramach zawieranej umowy sprzedaży energii elektrycznej, w wyniku którego odbiorca przejął pełną odpowiedzialność za układ pomiarowo-rozliczeniowy.

Oddalając odwołanie, wyrokiem z 17 grudnia 2003 r., sygn. akt XVII Ame 8/03, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów stwierdził, co następuje: -W myśl przepisu art. 6 kc, ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Podobne stanowisko zajął Sąd Antymonopolowy, który w wyroku z dnia 12.01. 2000 r. stwierdził, że w świetle art. 6 kc na Zakładzie spoczywa obowiązek udowodnienia możliwości zafałszowania pomiaru przez licznik odbiorcy. W analizowanym stanie faktycznym powód winien zatem udowodnić pobieranie energii elektrycznej przez zainteresowanego (odbiorcę - przypis M. Z.) w sposób nielegalny, które skutkowało wstrzymaniem dostaw energii elektrycznej do przedmiotowej nieruchomości (podkreślenie - M. Z.). Sąd podzielił stanowisko Prezesa URE, że Powód nie wykazał w sposób bezsporny i nie budzący wątpliwości, że ów fakt nielegalnego poboru miał miejsce i że dokonał tego zainteresowany. Podstawowym argumentem przemawiającym na korzyść zainteresowanego jest fakt stosowania przez powoda w rozliczeniach z zainteresowanym niezalegalizowanego układu pomiarowego. Układ pomiarowo-rozliczeniowy jest bowiem urządzeniem służącym do pomiarów i rozliczeń z odbiorcami i stanowi przyrząd pomiarowy w rozumieniu ustawy z dnia 3.04.1993 r. - Prawo o miarach (Dz. U. z 1993 r. Nr 55, poz. 248 z późn. zm.) (obowiązującej w dacie wydania zaskarżonej decyzji - przypis M. Z.). Przyrządy pomiarowe stosowane w obrocie publicznym do wyznaczania ilości albo jakości rzeczy w celu uzyskania prawidłowej podstawy do rozliczeń podlegają legalizacji (art. 10 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy). Przez legalizację należy rozumieć sprawdzenie, stwierdzenie i oświadczenie organu administracji miar, że dany przedmiot pomiarowy spełnia wymogi techniczne i metrologiczne i może być stosowany do celów rozliczeń (art. 10 ust. 2). Przepis art. 13 niniejszej ustawy ustanawia jednak wyraźny zakaz wprowadzania do obrotu lub użytkowania przez wytwórcę, sprzedawcę lub importera układów pomiarowych bez ważnych dowodów legalizacji. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalono, że w przedmiotowej nieruchomości zainteresowanego od 1972 r. (data ostatniej legalizacji) nie dokonano ponownej legalizacji układu pomiarowego, mimo wyraźnego obowiązku wynikającego z ww. przepisów. Powód nie był zatem uprawniony do stosowania ww. urządzenia pomiarowego po upływie ważności cech legalizacyjnych. Ustawodawstwo polskie nie dopuszcza bowiem możliwości stosowania urządzeń pomiarowych po upływie legalizacji. Wprowadzony limit czasowy dla liczników energii elektrycznej takiego typu, jaki posiada zainteresowany wynosi 15 lat (§ 7 zarządzenia Prezesa Głównego Urzędu Miar nr 30 z 31.10.2000 r.). W ocenie Sądu powód stosował niezalegalizowane urządzenia pomiarowe przez okres ok. 15 lat. W tym przypadku należy uznać, że powód jako strona umowy sprzedaży energii elektrycznej zobowiązana (...) do prawidłowego zmierzenia sprzedawanej energii (art. 547 § 1 w zw. z art. 555 kc) nie dołożył należytej staranności w zakresie, w jakim jest to wymagane w szczególności od podmiotu profesjonalnie występującego w stosunkach gospodarczych (podkreślenie - M. Z.). Sąd uznał, że przedstawione przez powoda dowody potwierdzające możliwość postawienia zarzutu ingerencji w układ pomiarowo-rozliczeniowy zainteresowanego są niewystarczające. Za takim rozstrzygnięciem przemawia fakt, że powód od momentu instalacji układu pomiarowego w przedmiotowej nieruchomości zainteresowanego nie dokonywał kontroli układu pomiarowego, dotrzymywania warunków umów oraz prawidłowości rozliczeń. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zgromadzone w sprawie materiały dowodowe nie wskazują na ingerencję dokonaną właśnie przez zainteresowanego w układ pomiarowy znajdujący się na przedmiotowej nieruchomości. Niemożliwym do ustalenia jest bowiem fakt, czy owa ingerencja miała miejsce w okresie gdy odbiorcą był zainteresowany, czy też w okresie poprzedzającym zawarcie umowy sprzedaży energii elektrycznej bądź faktyczną zmianę po stronie odbiorcy w 1996 r. Nieprzedstawienie przez powoda dowodów potwierdzających stan układu pomiarowego w chwili zmiany odbiorcy uniemożliwia rozstrzygnięcie tej kwestii w sposób jednoznaczny. Zdaniem Sądu oparcie podstawy odpowiedzialności zainteresowanego wyłącznie na złożonym przez niego oświadczeniu zawartym w umowie, że bierze na siebie odpowiedzialność za urządzenie pomiarowe, przy braku dowodów potwierdzających, że naruszenie układu pomiarowego nastąpiło w trakcie trwania wiążącej strony umowy (mając na uwadze brak kontroli urządzenia pomiarowego powoda) nie znajduje uzasadnienia.-.

---

¹⁾Ustawa z 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1504 i Nr 203, poz. 1966).
²⁾Zgodnie z § 39 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 21 października 1998 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznych, pokrywania kosztów przyłączenia, obrotu energią elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U. Nr 135, poz. 881), obowiązującego do 28 października 2000 r., przedsiębiorstwo energetyczne wstrzymywało dostarczanie energii elektrycznej w przypadku dokonania przez odbiorcę zmian w układzie pomiarowo-rozliczeniowym, umożliwiających zafałszowanie pomiaru.
³⁾Zarządzenie Prezesa GUM nr 30 z 31 października 2000 r. w sprawie wprowadzenia przepisów metrologicznych o użytkowych licznikach energii elektrycznej prądu przemiennego (Dziennik Urzędowy Miar i Probiernictwa Nr 5, poz. 29).