Zgodnie z art. 23 ust. 2 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne organem właściwym w sprawach dotyczących udzielania i cofania koncesji w zakresie paliw ciekłych jest Prezes URE. Koncesjonowanie paliw ciekłych obejmuje koncesjonowanie wykonywania działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania, magazynowania oraz obrotu tymi paliwami. Koncesjonowanie wytwarzania oraz magazynowania paliw ciekłych od dnia wejścia w życie ustawy – Prawo energetyczne nie ulegało znaczącym zmianom. Zupełnie odmiennie kwestia ta wyglądała w odniesieniu do obrotu paliwami ciekłymi. Uregulowania prawne dotyczące tego rodzaju działalności gospodarczej podlegały daleko idącym zmianom, poczynając od koncesjonowania jedynie działalności hurtowej, po koncesjonowanie obecnie wszelkiego obrotu tymi paliwami. Jedyne wyłączenie spod zakresu koncesjonowania dotyczy prowadzenia obrotu gazem płynnym w niewielkiej skali, a więc jeśli obrót ten nie przekracza równowartości 10 000 euro rocznie.

Wytwarzanie paliw ciekłych

Koncesjonowanie wytwarzania paliw ciekłych polegało w większości na udzielaniu koncesji na wytwarzanie oleju napędowego, w tym oleju napędowego, w którym zawartość biokomponentów przekraczała 5%, oleju opałowego i gazu płynnego. Zgodnie z ustawą z dnia 2 października 2003 r. o biokomponentach stosowanych w paliwach ciekłych i biopaliwach ciekłych^[1], paliwa, w których zawartość biokomponentów przekracza 5%, są uznawane za biopaliwa ciekłe. Przedsiębiorcy, którzy uzyskali koncesję na wytwarzanie takiego oleju napędowego, nie rozpoczęli działalności, ponieważ w 2005 r. nie zostało wydane rozporządzenie określające wymagania jakościowe, jakie miałoby to paliwo spełniać.

Łącznie udzielono 9 koncesji na wytwarzanie paliw ciekłych, w tym 2 koncesje na wytwarzanie paliw ciekłych z zawartością powyżej 5% biokomponentów, 3 koncesje na wytwarzanie paliw ciekłych z zawartością poniżej 5% biokomponentów, 3 koncesje na wytwarzanie oleju opałowego i 1 koncesję na wytwarzanie gazu płynnego.

Magazynowanie paliw ciekłych

W 2005 r. Prezes URE udzielił 3 koncesje na magazynowanie paliw ciekłych. Wnioski o ich udzielenie pochodziły od przedsiębiorców z infrastrukturą techniczną przejętą od podmiotów, które zrezygnowały z tego rodzaju działalności.

Obrót paliwami ciekłymi

Koncesjonowanie działalności gospodarczej polegającej na obrocie paliwami ciekłymi to proces nad wyraz dynamiczny. Mogłoby się wydawać, że po 2004 r., kiedy to po wejściu w życie ustawy z dnia 23 stycznia 2004 r. o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw ciekłych i biopaliw ciekłych^[2], wnioski o udzielenie koncesji złożyło ponad 6,5 tys. przedsiębiorców, w 2005 r. liczba wniosków o udzielenie koncesji znacznie zmaleje. Jednakże w 2005 r. wpłynęły wnioski od 1 000 przedsiębiorców. Część z nich została złożona w wyniku kontroli inspektorów Inspekcji Handlowej lub urzędu skarbowego, a w niektórych przypadkach również w wyniku działań Policji, związanych z prowadzonymi śledztwami dotyczącymi przedsiębiorców podejrzewanych o udział w nielegalnym obrocie paliwami ciekłymi, przy czym przedsiębiorcy ci twierdzili, że nie wiedzieli wcześniej o ciążącym na nich obowiązku posiadania koncesji. Wniosek o udzielenie koncesji zaczęli również składać przedsiębiorcy, którzy wykonywali obrót butlami z gazem propan-butan lub samym butanem i w 2004 r. uzyskali przychód powyżej 10 000 euro, co wiąże się z obowiązkiem posiadania koncesji. Jednakże większość wniosków stanowiły wnioski bądź od przedsiębiorców nowo powstałych, bądź też takich, którzy wykonują już działalność gospodarczą, ale którzy dopiero zamierzają rozpocząć wykonywanie działalności polegającej na obrocie paliwami ciekłymi.

Większość z postępowań w sprawie udzielenia koncesji na obrót paliwami ciekłymi kończyła się udzieleniem koncesji. W pozostałych przypadkach następowała odmowa udzielenia koncesji, gdy przedsiębiorca nie spełniał warunków określonych ustawą – Prawo energetyczne, umorzenie postępowania, gdy przedsiębiorca rezygnował z wykonywania działalności koncesjonowanej, lub też wniosek przedsiębiorcy pozostawiany był bez rozpatrzenia zgodnie z postanowieniami ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, gdy wnioskodawca nie uzupełnił wymaganych dokumentów. Najczęstszą przyczyną odmów udzielenia koncesji to brak posiadania lub możliwości posiadania przez przedsiębiorcę środków finansowych umożliwiających prawidłowe wykonywanie działalności gospodarczej. W 2005 r. kontynuowano także rozpatrzenia wniosków, które wpłynęły w 2004 r.

W 2005 r. Prezes URE udzielił 1 771 koncesji na obrót paliwami ciekłymi, odmówił udzielenia koncesji na obrót paliwami ciekłymi 77 przedsiębiorcom, umorzył 117 postępowań administracyjnych, a 480 wniosków zostało pozostawionych bez rozpatrzenia.

Łącznie na 31 grudnia 2005 r. Prezes URE udzielił 8 740 koncesji na obrót paliwami ciekłymi, natomiast 8 063 przedsiębiorców posiadało ważne koncesje.

Zmiany koncesji

Liczba wniosków o zmianę koncesji na wytwarzanie, magazynowanie lub obrót paliwami ciekłymi dorównuje liczbie wniosków o nowe koncesje. Przyczyną zmiany koncesji najczęściej jest zmiana siedziby, zmiana składu osobowego spółek osobowych lub formy prawnej ze spółki cywilnej na spółkę jawną, zmiana firmy (nazwy) przedsiębiorcy oraz rozszerzenie działalności o nowy rodzaj paliwa. Rzadziej występują wnioski o zmianę koncesji spowodowane prywatyzacją przedsiębiorcy, sprzedażą przedsiębiorstwa lub wniesieniem go aportem do spółki prawa handlowego.

Ze względu na fakt, że po wejściu w życie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w koncesji powinien został umieszczony numer identyfikacji podatkowej (NIP), w każdym przypadku złożenia wniosku przez przedsiębiorcę o zmianę koncesji jest on proszony o rozważenie możliwości uzupełnienia wniosku o dokonanie zamiany numeru REGON na numer NIP. Wszyscy przedsiębiorcy, którym zaproponowano powyższe uzupełnienie wniosku, wrazili na to zgodę.

W niektórych przypadkach wydawane są decyzje o odmowie zmiany koncesji bądź też wnioski o zmianę koncesji pozostawione są bez rozpatrzenia. Najczęstszą przyczyną odmowy zmiany koncesji, podobnie jak to miało miejsce w przypadku odmowy udzielenia koncesji, był brak posiadania lub możliwości posiadania przez przedsiębiorcę środków finansowych pozwalających prawidłowo wykonywać działalność gospodarczą w zakresie, w jakim wnioskował o zmianę koncesji. W 2005 r. rozpatrzono 365 wniosków o zmianę decyzji koncesyjnej.

Cofnięcia i wygaśnięcia koncesji

Cofnięcie koncesji następowało:

a) na wniosek przedsiębiorcy, gdy zaprzestał on wykonywania koncesjonowanej działalności gospodarczej,

b) gdy przedsiębiorca nie uiszcza opłat koncesyjnych, do wnoszenia których jest zobowiązany przepisami prawa,

c) gdy przedsiębiorca w sposób rażący naruszył warunki wykonywania działalności gospodarczej.

Przykładem rażącego naruszenia warunków koncesyjnych jest przepompowywanie gazu propan-butan w butli 11 kg do zbiorników zainstalowanych na stacjach auto-gazu lub też wprowadzenie do obrotu, w dużej skali, paliwa o jakości niezgodnie z obowiązującymi przepisami.

Cofnięcie koncesji jest najdotkliwszą sankcją, jaka może spotkać przedsiębiorcę. Jednakże w uzasadnionych przypadkach sankcja ta powinna i była stosowana tak, aby działania przedsiębiorców niezgodne z przepisami prawa nie stwarzały zagrożenia dla ludzi czy środowiska oraz nie spowodowały strat w działalności innych przedsiębiorców oraz odbiorców paliw ciekłych. W 2005 r. Prezes URE cofnął 66 koncesji.

Zgodnie z art. 42 ustawy – Prawo energetyczne koncesja udzielona przedsiębiorstwu energetycznemu na podstawie ustawy wygasa przed upływem czasu, na jaki została wydana, z dniem wykreślenia tego przedsiębiorstwa z właściwego rejestru lub ewidencji.

Wnioski o wygaśnięcie koncesji to rzadkość. Nawet jeżeli przedsiębiorca został wykreślony z właściwego rejestru lub ewidencji, to i tak wnosi o cofnięcie, a nie o wygaśnięcie koncesji. Dlatego też za każdym razem niezbędne jest ustalenie, czy rzeczywiście przedsiębiorca został wykreślony z właściwego rejestru lub ewidencji czy też zaprzestał działalności koncesjonowanej. Po ustaleniu powyższych faktów możliwe jest podjęcie właściwej decyzji. W 2005 r. podjęto 4 decyzje, w których orzeczono o wygaśnięciu koncesji.

Współpraca z Głównym Inspektorem Inspekcji Handlowej, Policją, urzędami skarbowymi, celnymi etc.

Przewidziane przepisami prawa działania, które mogą być podejmowane przez Prezesa URE (a opisane powyżej), są jednak uzależnione od posiadanych informacji o określonych naruszeniach. Jednocześnie należy zauważyć, że informacje te są pozyskiwane od innych organów i instytucji państwowych, które są ustawowo uprawnione do podejmowania swego rodzaju działań „operacyjnych”, tj. działań bezpośrednio na stacjach paliw. Do takich organów należą Państwowa Inspekcja Pracy, urzędy skarbowe, urzędy celne, Policja oraz Inspekcja Handlowa. Należy wskazać, że największym zaangażowaniem, jeśli chodzi o przekazywanie tych danych, wykazuje się Inspekcja Handlowa, natomiast od innych wyżej wymienionych organów trudniej jest pozyskać stosowne informacje.

Często także organy ujawniające fakt prowadzenia działalności bez wymaganej koncesji przekazują takie informacje do Prezesa URE, choć działanie takie stanowi wykroczenie i nie podlega kognicji tego organu. W takich przypadkach działania powinna podejmować Policja, przygotowując wniosek o ukaranie do Sądu Grodzkiego.

Główny Inspektor Inspekcji Handlowej wzorem lat ubiegłych przesyłał Prezesowi URE informacje o przedsiębiorcach, którzy zostali skontrolowani, a u których stwierdzono, że wprowadzali do obrotu paliwo o niskiej jakości. Informacje te stały się podstawą do wymierzenia kar pieniężnych przedsiębiorcom naruszającym warunki zawarte w koncesji oraz wszczęcia postępowań w sprawie cofnięcia koncesji. W oparciu o te informacje odmówiono również udzielenia koncesji 6 przedsiębiorcom oraz wznowiono 5 postępowań w sprawie udzielenia koncesji, gdyż informacje te napłynęły po udzieleniu koncesji, natomiast naruszenia nastąpiły przed dniem jej udzielenia. Ponadto, na ich podstawie zostało wszczętych 77 postępowań wyjaśniających mających na celu ustalenie, czy naruszenia dokonane przez przedsiębiorców kwalifikują się do wymierzenia im kary pieniężnej czy też wydania decyzji o cofnięciu koncesji.

W 2005 r. zaistniała na skalę dotychczas niespotykaną współpraca Prezesa URE z Policją, Centralnym Biurem Śledczym, urzędami skarbowymi, urzędami celnymi, prokuraturami oraz Agencją Bezpieczeństwa Wewnętrznego, polegająca na przesyłaniu informacji na temat przedsiębiorców, którzy znaleźli się w zakresie zainteresowania tych organów. W tym czasie wpłynęły do Urzędu 204 pisma. Regułę stanowiło, że jedno pismo dotyczyło kilku lub kilkunastu przedsiębiorców. W większości przypadków prośby o udzielenie odpowiedzi dotyczyły informacji, czy dany przedsiębiorca występował o udzielenie koncesji oraz czy uzyskał koncesję. Udzielanie odpowiedzi organom kontrolującym wiązało się także z dołączaniem kopii akt postępowania koncesyjnego. Współpraca ta miała jednak charakter jednostronnym, gdyż tylko w jednostkowych przypadkach organy państwowe informowały Prezesa URE o sposobie zakończenia swoich postępowań.

Na podkreślenie zasługuje także fakt, że dokumenty, które były przesyłane przez organy i instytucje państwowe, nie zawierały informacji o winie przedsiębiorcy, a jedynie sygnalizowały, że nastąpiło naruszenie przepisów prawa. W zupełnie nielicznych przypadkach Prezes URE dysponował materiałem dowodowym stwierdzającym winę przedsiębiorcy w postaci wyroku karnego. Postępowania karne były często w takich przypadkach umarzane, a wykształconą przez prokuratury i sądy praktyką jest nie informowanie Prezesa URE o ich prowadzeniu i wynikach. Wprawdzie postępowanie administracyjne jest niekonkurencyjne w odniesieniu do postępowania karnego i rozstrzygnięcia w obu tych postępowaniach mogą, zgodnie z przyjętym orzecznictwem, zapadać niezależnie od siebie, to jednak tego rodzaju informacje znacznie uprościłyby i przyśpieszyły postępowania administracyjne, a niejednokrotnie mogłyby stanowić asumpt do ich podjęcia.

W postępowaniu administracyjnym przed Prezesem URE w sprawie wymierzenia kary pieniężnej nie jest konieczne udowodnienie winy przedsiębiorcy, a jedynie udowodnienie naruszenia warunków koncesyjnych, jednakże stopień zawinienia ma wpływ na wysokość kary pieniężnej, a zatem odgrywa niebagatelną rolę. Należy także zaważyć, że brak informacji o winie przedsiębiorcy pozwala mu przedłużać toczące się postępowanie. Wynika to z faktu, że przedsiębiorcy kwestionują w ogóle zasadność prowadzonego przez Prezesa URE postępowania i żądają zawieszenia postępowania do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez sąd lub jego umorzenia ze względu na umorzenie postępowania sądowego.

Skuteczne prowadzenie przez Prezesa URE postępowań jest możliwe tylko przy ścisłej współpracy wielu organów i służb państwowych i tylko takie działanie może przyczynić się do eliminowania z rynku nieuczciwych przedsiębiorców. Dlatego też Prezes URE zaangażował się we współpracę z tymi organami. Przedstawiciele Urzędu na seminariach szkoleniowych organizowanych np. przez Wyższą Szkołę Policji w Szczytnie pod wspólnym tytułem „Współdziałanie organów ścigania i instytucji państwowych w zakresie ochrony interesów ekonomicznych i finansowych RP i UE w związku z obrotem paliwami ciekłymi”, wielokrotnie przedstawiali zasady koncesjonowania działalności gospodarczej polegającej na obrocie paliwami ciekłymi oraz napotykane problemy podczas wszczynania i prowadzenia sankcyjnych postępowań administracyjnych. Podkreślali oni także wagę informacji, które powinny być przekazywane przez organy ścigania, bowiem tylko ścisła współpraca wielu organów i instytucji państwowych pozwala na podejmowanie działań adekwatnych do zachowań przedsiębiorców wprowadzających do obrotu paliwa o niskiej jakości lub paliwa, za które nie został odprowadzony podatek akcyzowy.

Ponadto Prezes URE wyrażał pogląd, że w ustawie – Prawo energetyczne wprowadzić należy rozwiązania, które pozwalałyby na podejmowanie działań adekwatnych do sprzecznych z prawem zachować przedsiębiorców. Istniejące regulacje prawne dotyczące m.in. udzielania, czy cofania koncesji odwołujące się do ustawy o swobodzie działalności gospodarczej nie są skuteczne w stosunku do przedsiębiorców, którzy z pełną świadomością łamią przepisy prawa. Regulacje prawne zwarte w ustawie – Prawo energetyczne dotyczące koncesjonowania innych działalności energetycznych okazały się niewystarczające w odniesieniu do obrotu paliwami ciekłymi. Należałoby zatem uszczegółowić przepisy dotyczące sektora paliw ciekłych, mając jednak na uwadze, że działania takie mogą stwarzać wrażenie, iż Państwo wprowadza kolejne bariery administracyjne, ograniczające możliwość wejścia nowych podmiotów na rynek. Uszczegółowienie to powinno przede wszystkim dotyczyć zakresu warunków jakie musi spełnić przedsiębiorca, aby koncesję otrzymać oraz sposobu i zakresu wykonywanej działalności, a także sytuacji, w których koncesja jest cofana. Biorąc bowiem pod uwagę skalę zjawiska „patologizacji” obrotu paliwami ciekłymi można dojść do przekonania, że obecnie obowiązujące przepisy prawa są jednak zbyt liberalne.