Nie ulega wątpliwości, że cele te są bardzo ambitne. Unia Europejska lubi jednak wyzwania, a takie sztandarowe wskazanie celów nakreśla kierunek działań koniecznych do podjęcia przez państwa członkowskie.
O ile realizacja dwóch pierwszych celów wiąże się głównie z ponoszeniem znacznych nakładów inwestycyjnych na wdrażanie technologii czystego węgla, wykorzystanie energetyki jądrowej, inwestycje w budowę mocy źródeł odnawialnych, o tyle realizacja trzeciego celu w znacznym zakresie zależeć będzie od podjęcia prostych, często nieuświadomionych do tej pory działań na rzecz oszczędzania energii. Co ciekawe, działania te w żaden sposób nie wpływają na pogorszenie się standardów czy jakości życia społeczeństw Europy. Nie o to przecież chodzi, żeby kosztem podjętych działań na rzecz racjonalizacji zużycia energii doprowadzić do spadku jakości naszego życia.
Zaoszczędzona energia, potocznie nazywana negadżulami lub negawatami staje się większym i tańszym źródłem energii niż ropa, węgiel czy gaz. Ponadto źródło to jest dalekie od wyczerpania się, co daje mu pewną przewagę na źródłami konwencjonalnymi.
Efektywność energetyczna jest olbrzymim, ciągle jeszcze lekceważonym źródłem oszczędności energii. Tylko w Europie opłacalne inwestycje w bardziej energooszczędne budynki mogłyby zaoszczędzić ponad 270 mld Euro oraz około 400 milionów ton zanieczyszczeń CO2 rocznie1). Zatem warto zwrócić uwagę, że w sposób pośredni realizacja celu zwiększenia efektywności energetycznej o 20% sprzyja realizacji celu zmniejszenia emisji CO2 o 20%.
W dniu 5 kwietnia 2006 r. decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady została przyjęta Dyrektywa 2006/32/WE w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych, uchylająca Dyrektywę Rady 93/76/EWG.
Celem niniejszej dyrektywy jest m.in. opłacalna ekonomicznie poprawa efektywności końcowego wykorzystania energii w państwie członkowskim poprzez określenie celów, mechanizmów, zachęt i ram instytucjonalnych, finansowych, prawnych.
Dyrektywa ta również określiła cel indykatywny w zakresie oszczędności w wysokości 9% do 2016 roku. Wskazano również cel pośredni w wysokości 2% do roku 2010. Wskazana poprawa efektywności energetycznej ma się dokonać poprzez zwiększenie efektywności końcowego wykorzystania energii dzięki zmianom:
1) technologicznym,
2) gospodarczym,
3) zachowań.
Zmiany technologiczne wymagać będą wprowadzania technologii o znacznym potencjale efektywności energetycznej w budynkach. Budynki tracą dużo energii i są odpowiedzialne za około 40% energii zużywanej w Europie i Ameryce Północnej. Zatem zmiany technologiczne mają sprzyjać powstawaniu budynków pasywnych energetycznie.
Dużego znaczenia nabierają nowe technologie stosowane w przemyśle. Warto jednak zaznaczyć, że branże przemysłowe poczyniły już wiele zmian technologicznych wymuszonych koniecznością zwiększenia ich konkurencyjności i utrzymania się na wewnętrznym rynku krajowym i rynku europejskim. Zmiany technologiczne dotyczą również technologii pozyskiwania energii ze źródeł odnawialnych oraz użytkowania i ulepszania technologii biopaliw.
Zmiany gospodarcze wykorzystują instrumenty o charakterze finansowym. Są to przede wszystkim dotacje, fundusze, taryfy, certyfikaty i podatki. Dotacje i fundusze mają charakter pomocy rządowej lub samorządowej przy finansowaniu inwestycji na rzecz zwiększania efektywności energetycznej, np. w Polsce fundusz termomodernizacji.
Dyrektywa nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia istnienia lub ustanowienia dobrowolnych umów lub innych instrumentów rynkowych, takich jak „białe certyfikaty”, potwierdzające roszczenia uczestników rynku w związku z oszczędnościami energetycznymi. Warto wspomnieć, że System Białych Certyfikatów ma służyć wspieraniu inwestycji poprawiających efektywność energetyczną gospodarki i jest instrumentem rynkowym. Podmioty będą zobowiązane do przedłożenia „białych” certyfikatów do umorzenia odpowiedniemu krajowemu organowi lub uiszczenia opłaty zastępczej. Jeżeli zaś chodzi o dobrowolne zobowiązania (umowy), są to umowy zawierane pomiędzy jednostkami administracji rządowej lub samorządowej a zainteresowanymi podmiotami, które zobowiązują się zrealizować przedsięwzięcia proefektywnościowe. W zamian otrzymują dotacje, subwencje lub wsparcie finansowe na przykład z części wpływów z opłaty zastępczej. System dobrowolnym zobowiązań szeroko stosowany jest w Holandii i Danii.
Istotne zmiany w zakresie zwiększenia efektywności energetycznej mają się dokonać poprzez zmianę zachowań gospodarstw domowych. Wykorzystywanie urządzeń AGD z etykietami efektywności energetycznej najwyższych klas A+ i A++, oświetlenie energooszczędne, wyłączanie trybu stand-by urządzeń, efektywne ogrzewanie pomieszczeń, ocieplanie budynków. W celu przyspieszenia procesu zwiększania efektywności energetycznej w gospodarstwach domowych niezbędne jest prowadzenie ogólnokrajowych kampanii informacyjnych na temat możliwości wykorzystania istniejących mechanizmów wspierania wzrostu efektywności energetycznej oraz korzyści ekonomicznych i ekologicznych związanych ze zmianą nawyków użytkowników energii.
Osiągnięcie celu wskazanego dyrektywą „efektywnościową” w wysokości 9% do 2016 r. wymaga zatem zsynchronizowania działań organów administracji rządowej i samorządowej oraz instytucji pozarządowych na wielu płaszczyznach życia gospodarczego i społecznego. Stanowi też wyzwanie dla większej części państw członkowskich.
Dyrektywa „efektywnościowa” wprowadza więc obowiązek sporządzania przez wszystkie kraje członkowskie Krajowych Planów Poprawy Efektywności Energetycznej (National Energy Efficiency Action Plans – NEEAP) i przedstawienia ich Komisji Europejskiej. Celem nałożenia obowiązku sporządzania planów była chęć uzyskania odpowiedzi na pytanie, przy pomocy jakich środków, narzędzi oraz w jakich obszarach państwa członkowskie zamierzają osiągnąć 9% poprawę efektywności energetycznej do 2016 r. Szczególne wymagania w zakresie treści planów dotyczyły sposobów realizacji założeń, dotyczących wzorcowej roli sektora publicznego, podniesienia świadomości społecznej, sposobów edukacji i informacji odbiorcy końcowego.
Termin złożenia I Planu (NEEAP) wyznaczony został na 30 czerwca 2007 r., II Planu nie później niż do 30 czerwca 2011 r., natomiast III Planu nie później niż do dnia 30 czerwca 2014 r. Warto zwrócić uwagę, że II i III Plan będzie musiał zawierać dokładną analizę i ocenę Planu poprzedniego. Na podstawie planów EEAP Komisja dokona oceny postępów w osiąganiu krajowych celów indykatywnych w zakresie oszczędności energii w poszczególnych państwach członkowskich. Następnie Komisja opublikuje sprawozdania zawierające konkluzje z Planów.
Aktualnie z 27 państw Unii Europejskiej pięć państw nie złożyło do Komisji Europejskiej Krajowych Planów Efektywności Energetycznej. Są to Belgia, Luksemburg, Portugalia, Słowacja i Szwecja. Niedotrzymanie terminu nałożonego dyrektywą część państw wyjaśniała zbyt krótkim okresem czasu na przygotowanie Planu od momentu ogłoszenia dyrektywy. Niektóre państwa miały również problemy z krajową identyfikacją obszarów poprawy efektywności w kontekście przyjęcia odpowiednich narzędzi czy środków działań.
Polska przedłożyła Krajowy Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej w wyznaczonym terminie. Opracowując Plan przyjęto założenie, że proponowane działania będą w maksymalnym stopniu oparte na mechanizmach rynkowych i w minimalnym stopniu wykorzystywać finansowanie budżetowe. Główną rolę wyznaczono środkom horyzontalnym tj. systemowi białych certyfikatów oraz kampaniom informacyjnym, szkoleniom i edukacji w zakresie poprawy efektywności energetycznej. Ponadto założono realizację celów wg zasady najmniejszych kosztów, tj. m.in. wykorzystanie w maksymalnym stopniu istniejących mechanizmów i infrastruktury organizacyjnej. Polski Plan Działań zawiera:
- środki służące poprawie efektywności energetycznej w sektorze mieszkalnictwa takie jak: wprowadzanie systemu oceny energetycznej budynków, fundusz Termomodernizacji, promowanie racjonalnego wykorzystania energii w gospodarstwach domowych,
- środki służące poprawie efektywności energetycznej w sektorze usług m.in.: zwiększenie udziału w rynku energooszczędnych produktów zużywających energię, program oszczędnego gospodarowania energią w sektorze publicznym (zobowiązanie administracji rządowej do podejmowania działań energooszczędnych w ramach pełnienia przez nią wzorcowej roli) oraz Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013 oraz Regionalne Programy Operacyjne,
- środki służące poprawie efektywności energetycznej w sektorze przemysłu (bez instalacji objętych wspólnotowym systemem handlu emisjami), m.in. promocję wysokosprawnej kogeneracji (CHP), system dobrowolnym zobowiązań w przemyśle, rozwijanie systemu zarządzania energią i systemu audytów energetycznych w przemyśle, programy operacyjne,
- środki służące poprawie efektywności energetycznej w sektorze transportu.
Przedłożone Plany Poprawy Efektywności Energetycznej przez inne kraje europejskie różnią się znacznie nie tylko katalogiem środków czy narzędzi przyjętych do realizacji 9% celu indykatywnego, ale zakresem szczegółowości i wykorzystaniem dotychczasowych doświadczeń. Nie ulega wątpliwości, że kraje takie jak Wielka Brytania, Dania czy Holandia zagadnieniami efektywności energetycznej zajmowały się dużo wcześniej. Przykładowo Wielka Brytania kierując się postanowieniami Białej Księgi z 2003 r., pierwszy Plan na rzecz poprawy efektywności energetycznej przyjęła już w 2004 r., a więc dwa lata wcześniej przed przyjęciem dyrektywy „efektywnościowej”. Pewien bagaż doświadczeń, a także sukcesy w realizacji Planu z 2004 r. skłoniły Wielką Brytanię do przyjęcia zobowiązania w aktualnie złożonym Planie osiągnięcia 18% poprawy efektywności energetycznej do 2016 r., co przełoży się na 272,7 oszczędzonych TWh (a nie jak zakłada dyrektywa 9%, czyli 136,5 TWh). Innym pozytywnym przykładem jest Dania, gdzie pierwszy rządowy projekt Krajowego Planu został przyjęty w grudniu 2004 r. W czerwcu 2005 r. do tego projektu podpisany został aneks, który zawierał porozumienie międzypartyjne w sprawie przyszłych działań na rzecz poprawy efektywności energetycznej. Takie działania potwierdzają ponadpartyjny, wysoki poziom świadomości polityków i społeczeństwa w zakresie potrzeby racjonalnego wykorzystywania energii. Przedstawienie skonkretyzowanego i obszernego Planu Działań na rzecz Poprawy Efektywności Energetycznej do Komisji Europejskiej w czerwcu br. było naturalną konsekwencją prowadzonych już wcześniej działań w tym zakresie. Kluczowym elementem długoterminowej strategii energetycznej był rozwój i wzrost gospodarczy, wysoki stopień bezpieczeństwa dostaw, zmiany klimatyczne i konieczność redukcji końcowego zużycia energii.
Jednocześnie warto zwrócić uwagę, że państwa o mniejszym doświadczeniu w zakresie działań efektywnościowych to głównie państwa Europy Środkowo-Wschodniej. Nieznaczne doświadczenia na polu działań służących szeroko pojmowanej efektywności odzwierciedlają w Planach brak konkretnych programów i instrumentów służących realizacji celów dyrektywy.
Warto wspomnieć, iż obecnie w Ministerstwie Gospodarki trwają prace nad projektem ustawy o Efektywności Energetycznej, która ma za zadanie implementację postanowień Dyrektywy 2006/32/WE „efektywnościowej”. W lipcu 2007 r. Ministerstwo Gospodarki opracowało dokument „ZAŁOŻENIA DO USTAWY O EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ”, który nakreśla kształt celów, zadań i obowiązków, a także organów odpowiedzialnych, przewidzianych w przyszłym projekcie ustawy. Istotne jest, że w dokumencie tym, organem nadzorującym i monitorującym działania w zakresie poprawy efektywności energetycznej czyli działania założone w Krajowym Planie Działań dotyczącym efektywności energetycznej (w tym również weryfikującym rezultaty tych działań) zostaje wyznaczony Prezes Urzędu Regulacji Energetyki.Będzie to z pewnością ważne wyzwanie, ale przede wszystkim nowa rola i odpowiedzialność polskiego regulatora.
1) Raport środowiskowy 2006 – Grupa Rockwool, wrzesień 2006 r.