Z dniem 1 lipca 2007 r. wszyscy odbiorcy energii elektrycznej i gazu w Polsce nabyli prawo do wyboru dostawcy. Od 1 lipca 2007 r., wraz z pełnym otwarciem rynku, każdy odbiorca, także w gospodarstwie domowym, może wybrać sprzedawcę energii czy gazu i zawrzeć z nim umowę sprzedaży, pozostając nadal przyłączonym do tej samej sieci elektroenergetycznej lub gazowej.

Pod koniec października i na początku listopada 2007 r. uwagę polityków, mediów i odbiorców energii zwróciły dwie decyzje Prezesa URE: w sprawie zwolnienia przedsiębiorstw energetycznych z obowiązku przedkładania taryf do zatwierdzenia, a następnie cofnięcie tej tzw. decyzji o uwolnieniu cen.

Dyskusja wokół tych decyzji zwróciła uwagę, w większym stopniu niż miało to miejsce dotychczas, na konieczność podjęcia środków służących ochronie gospodarstw domowych, a zwłaszcza gospodarstw domowych słabych ekonomicznie, na liberalizowanym rynku energii elektrycznej i gazu. Powstały więc pytania − kogo chronić, kto ma to zrobić, kiedy i w jaki sposób?

 

Wzrost cen energii/gazu − problemem społecznym

 

W „Programie dla elektroenergetyki”, przyjętym przez Radę Ministrów w dniu 28 marca 2006 r., za jeden z najważniejszych problemów sektora elektroenergetycznego, wymagającego pilnych działań, uznano wzrost cen energii elektrycznej oraz kosztów jej przesyłania i dystrybucji. Jak szacowano, należy liczyć się w ciągu najbliższych 5 lat z podwyżką cen energii elektrycznej o co najmniej 15-20% oraz ze wzrostem opłat przesyłowych i dystrybucyjnych 5-10%¹⁾.

Tymczasem, podejmując prace na rzecz wyeliminowania ubóstwa energetycznego w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (UK) oszacowano, że wzrost cen energii i gazu może spowodować wzrost liczby gospodarstw domowych słabych ekonomicznie w sytuacji ubóstwa energetycznego o ok. 40 tys. Natomiast wzrost dochodów tych gospodarstw o 1% powoduje zmniejszenie się liczby takich gospodarstw o ok. 40 tys.²⁾

W Polsce nie przeprowadzono takich analiz, nie można więc szacować, jakie skutki społeczne wywoła wzrost cen energii/gazu. Tym niemniej, w rozważaniach o rynku energii nie można ani pominąć, ani nawet marginalizować faktu, że wzrost cen energii i gazu staje się dla Rządu problemem społecznym.

Trzeba pamiętać, że energia elektryczna z jednej strony jest − powszechnym dobrem cywilizacyjnym, a z drugiej − towarem. Każdy powinien móc korzystać z tego dobra i trzeba zrobić wszystko, aby uniknąć odłączeń lub samoodłączeń gospodarstw domowych, na skutek braku możliwości wnoszenia opłat za to dobro. Za dostarczany do domu towar trzeba jednak zapłacić. Jak zatem pogodzić ekonomię z aspektami polityki społecznej?

Zgodnie z art. 3 pkt 13 i 13 b) ustawy − Prawo energetyczne³⁾ odbiorcą jest każdy, kto otrzymuje lub pobiera paliwa lub energię na podstawie umowy zawartej z przedsiębiorstwem energetycznym. Odbiorcą końcowym paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym jest ten, kto dokonuje zakupu paliw gazowych lub energii wyłącznie w celu ich zużycia w gospodarstwie domowym.

W polu zainteresowań Prezesa URE jest każdy odbiorca energii elektrycznej/gazu. Jednak mówiąc o konieczności ochrony odbiorców, mam przede wszystkim na uwadze odbiorców w gospodarstwach domowych. A jeżeli tak, to trzeba pamiętać, że kłopoty związane z opłacaniem rachunków za energię czy gaz, a zatem z regularną dostawą tych mediów do domów, nie dotyczą jedynie poszczególnego odbiorcy lecz całej jego rodziny, w tym dzieci. Zmieniająca się sytuacja na rynku energii elektrycznej/gazu, w tym zmiany cen, dotykają zatem znacznie większej liczby społeczeństwa, niż to wynika tylko z danych o liczebności odbiorców tych mediów, określanych liczbą zawartych z odbiorcami umów.

Zagadnienia związane z obowiązkiem ochrony odbiorców energii, a zwłaszcza odbiorców słabych ekonomicznie, od dawna znajdują się w polu zainteresowania władz europejskich, o czym świadczą:

1. Strategia Lizbońska⁴⁾,opowiadająca się za koniecznością podjęcia reform społecznych, które stałyby się częścią pozytywnej strategii, łączącej konkurencyjność ze spójnością społeczną. Wyznaczyła zatem cele, których realizacja ma przyczynić się do przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu, jakimi są m.in. zapobieganie ryzyku wykluczenia; pomoc najbardziej zagrożonym oraz mobilizacja dla tego celu wszystkich właściwych instytucji⁵⁾. Realizacji tych celów mają służyć przyjęte przez rządy poszczególnych państw m.in. polityka zatrudnienia; systemy zabezpieczenia społecznego; gwarantujące każdemu środki niezbędne do życia w godności; działania pomagające tym grupom, które narażone są na ryzyko trwałego ubóstwa⁶⁾.

Energetyka w Strategii Lizbońskiej przedstawiana jest głównie w odniesieniu do liberalizacji rynków energii elektrycznej i tworzenia wewnętrznego rynku energii, przy czym zauważa się, że jednym z problemów w dążeniu do osiągnięcia tych celów może być ich pogodzenie z celami innych polityk państwa, w tym z polityką społeczną⁷⁾.

2. Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotyczące: wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej (2003/54/WE) oraz gazu ziemnego (2003/55/WE), które zawierają odrębne postanowienia poświęcone ochronie konsumenta⁸⁾. Przyjęto w nich, że państwa członkowskie podejmą właściwe środki dla ochrony odbiorców końcowych, w szczególności zapewniające wprowadzenie odpowiednich zabezpieczeń chroniących słabych odbiorców, łącznie ze środkami pomagającymi tym odbiorcom uniknąć odłączenia oraz chroniące odbiorców końcowych na obszarach odległych⁹⁾.

Analiza dokumentów dotychczas przyjętych przez Rząd Polski, wskazuje na pominięcie tego problemu z ogólnych rozważań i przyjętych do realizacji celów. I tak:

1. W Krajowym Programie Reform na lata 2005-2008 na rzecz realizacji Strategii Lizbońskiej (KPR), przyjętym przez Radę Ministrów w dniu 27 grudnia 2005 r., wskazano wprawdzie na konieczność zapewnienia warunków dla efektywnej konkurencji w sektorach sieciowych i budowy liberalnego rynku w sektorze energetycznym. Zwrócono również uwagę na konieczność podjęcia działań na rzecz ograniczania bezrobocia, przeciwdziałania utrwalaniu ubóstwa i wykluczenia społecznego. W dokumencie tym nie podjęto natomiast kwestii czy i jak liberalizacja ryku energii wpłynie na sferę ubóstwa i wykluczenia społecznego¹⁰⁾. KPR nie zawiera zatem programu ochrony odbiorców słabych ekonomicznie na liberalizowanych rynkach energii oraz gazu.

2. Przyjęta przez Rząd „Strategia Polityki Społecznej na lata 2007-2013” dostrzega wprawdzie fakt, że „w ostatnich latach w Polsce wskaźniki dotyczące skali ubóstwa i zagrożenia wykluczeniem społecznym są na nieakceptowalnym poziomie”, to jednak nie formułuje konieczności ochrony odbiorców słabych ekonomicznie na rynku energetycznym¹¹⁾.

Otwarcie rynku energii i gazu niesie ze sobą nie tylko szanse ekonomiczne (wzrost konkurencyjności i liberalizacja rynku energetycznego), ale także istotne zagrożenia społeczne, polegające na możliwości: powiększenia się liczby gospodarstw domowych słabych ekonomicznie; utrwaleniu się niekorzystnej sytuacji gospodarstw domowych, zaliczonych już do tej sfery a przeciwdziałanie temu napotyka na coraz większe trudności; pogarszania się sytuacji życiowej rodzin tego rodzaju gospodarstw domowych.

 

Kto jest odbiorcą, czy też gospodarstwem domowym słabym ekonomicznie na rynku energetycznym?

 

W Polsce, podobnie jak w państwach Unii Europejskiej, nie wypracowano jeszcze definicji takiego odbiorcy¹²⁾.

Mówiąc o odbiorcy/gospodarstwie domowym słabym ekonomicznie (ang. vulnerable customers) należy, moim zdaniem, uwzględnić konieczność rozgraniczenia pomiędzy tymi odbiorcami, którzy z przyczyn ekonomicznych nie mają możliwości wnoszenia opłat za pobraną energię elektryczną czy gaz a tymi, którzy mogą opłacać rachunki tylko nie chcą lub zapomnieli ich opłacić. Będą to zatem odbiorcy wskazani w art. 6 ust. 3a ustawy − Prawo energetyczne, którzy zwlekają z zapłatą za pobrane paliwo gazowe lub energię elektryczną co najmniej miesiąc po upływie terminu płatności i którym przedsiębiorstwa energetyczne, po wyczerpaniu wskazanej procedury, mogą wstrzymać dostarczanie tych mediów.

Z rozważań tych należy także, moim zdaniem, wyłączyć odbiorców, którym zostały wstrzymane dostawy energii elektrycznej z uwagi na oskarżenie o nielegalny pobór energii¹³⁾. Zgodnie bowiem z uzasadnieniem do Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2006 r. w sprawie o zbadanie zgodności art. 57 ustawy − Prawo energetyczne z art. 2, art. 45 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (sygn. akt K 37/04)¹⁴⁾ w przypadku, gdy odbiorca nie zgadza się z ustaleniami przedsiębiorstwa energetycznego odnośnie nielegalnego poboru, to jedynym organem władnym rozstrzygnąć ten spór jest sąd powszechny.

Uwzględniając powyżej sformułowaną uwagę dotyczącą definicji odbiorcy na gruncie ustawy − Prawo energetyczne, należy raczej mówić o gospodarstwie domowym słabym ekonomicznie, niż o poszczególnym odbiorcy energii czy gazu.

 Przykładowo, w UK wypracowano definicję zarówno gospodarstwa domowego słabego ekonomicznie, jak i w sytuacji ubóstwa energetycznego (ang. fuel poverty). Gospodarstwo domowe słabe ekonomicznie, to gospodarstwo składające się z: osób w wieku 60 lat i powyżej, rodzin z dziećmi poniżej 16 roku życia oraz osób niepełnosprawnych lub przewlekle chorych¹⁵⁾. W sytuacji ubóstwa energetycznego znajduje się gospodarstwo domowe, które na utrzymanie dostatecznego poziomu ogrzewania musi przeznaczyć więcej niż 10% swojego dochodu, co wynika z przeprowadzonych jeszcze w 1988 r. badań nad wydatkami rodzinnymi¹⁶⁾.

Przyjęcie założenia, że gospodarstwami takimi będą te, które na podstawie prawa krajowego są chronione w relacjach z dostawcami, też nie przybliża nas do szczegółowej definicji tego pojęcia.

W Polsce nie ma obecnie jednolitej definicji „ubóstwa”, nie ma także definicji odbiorcy/gospodarstwa domowego słabego ekonomicznie na rynku energetycznym czy znajdującego się w sytuacji ubóstwa energetycznego.

Mówimy bowiem o ubóstwie posługując sięwskaźnikami ubóstwa relatywnego, ustawowego, minimum egzystencji oraz o ubóstwie subiektywnym¹⁷⁾. Powstaje zatem pytanie, czy obecnie stosowane w Polsce mierniki pozwalają na właściwe wyodrębnienie gospodarstw domowych słabych ekonomicznie na rynku energetycznym, uwzględniając standardy europejskie?

Wypracowanie tych definicji jest niezwykle istotne z praktycznego punktu widzenia. Do tych odbiorców, którzy będą spełniali określone kryteria powinna zostać skierowana pomoc.

Biorąc pod uwagę niektóre dane statystyczne, można już obecnie zakreślić obszar jaki należy wziąć pod uwagę, przy identyfikowaniu gospodarstwa domowego słabego ekonomicznie. Będą to zatem gospodarstwa domowe, składające się z:

1. Bezrobotnych. Wysoki poziom bezrobocia to nadal jeden z najważniejszych problemów rynku pracy. Na dzień 30 czerwca 2007 r. stopa bezrobocia wynosiła 12,3%¹⁸⁾, a zarejestrowanych w urzędach pracy było 1 895,1 tys. poszukujących pracy¹⁹⁾. I choć wskaźnik ten jest najniższy od 2003 r. (stopa bezrobocia wynosiła 20%), to jednak trudno sytuację na rynku pracy uznać za zadawalającą. W wielu powiatach wskaźnik ten jest bowiem znacznie wyższy, i tak na przykład w powiecie: szydłowieckim − 33,3% (mazowieckie); braniewskim − 32,6% (warmińsko-mazurskie); bartoszyckim − 31,5% (warmińsko-mazurskie); łobeskim − 29,7% (zachodniopomorskie) i lidzbarskim − 29, 6% (warmińsko-mazurskie).

Mówiąc o bezrobociu trzeba uwzględnić jeszcze bezrobocie długotrwałe. W końcu czerwca 2007 r. w urzędach pracy zarejestrowanych było 1 245 tys. osób długotrwale bezrobotnych i stanowili oni 65,7% ogółu zarejestrowanych²⁰⁾. Nie bez znaczenia jest także wielkość bezrobocia nie rejestrowanego.

2. Osób niepełnosprawnych. W 2006 r. osób niepełnosprawnych było ogółem 2 280 tys., w tym: bezrobotnych 87 tys. i biernych zawodowo (o czym poniżej) 1 777 tys. Współczynnik aktywności zawodowej wyniósł dla niepełnosprawnych 22,1% a stopa bezrobocia − 17,3 %²¹⁾.

3. Biernych zawodowo. Nie można też pominąć grupy „biernych zawodowo”, jaką stanowią osoby, które nie zostały zakwalifikowane jako pracujące lub bezrobotne. Biernych zawodowo w 2005 r. było 14 mln 97 tys. osób²²⁾.

4. Wykluczonych społecznie. Zarówno w Strategii Lizbońskiej, jak i w KPR mowa jest o przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu, które „podkopuje wysiłki na rzecz rozwoju, tworząc bariery i ograniczenia postępu społecznego”²³⁾.

Pojęcie to charakteryzowane jest na ogół „w kategoriach nieuczestniczenia, bądź niezdolności do uczestniczenia w normalnych aktywnościach charakterystycznych dla danego społeczeństwa”²⁴⁾. Jest to proces dynamiczny i wielowymiarowy, ponieważ z wykluczenia można wyjść poprzez poprawienie swojej sytuacji.

W 2005 r. zagrożonych wykluczeniem społecznym było ogółem ponad 28% a wykluczonych ze społeczeństwa − ponad 7% badanych²⁵⁾. Zagrożeni wykluczeniem społecznym byli w największym stopniu renciści (ponad 57%), utrzymujący się ze źródeł niezarobkowych (ponad 43%) oraz emeryci (ponad 38%)²⁶⁾.

5. Emerytów i rencistów. Na koniec 2005 r. było ponad 9 mlnemerytów i rencistów²⁷⁾ pobierających świadczenia. Grupy te zagrożone są wykluczeniem społecznym.

6. Mieszkańców obszarów wiejskich i na terenach odległych. Na wsi mieszka 38% ludności Polski, natomiast wśród bezrobotnych mieszkańcy wsi stanowią ok. 43%. Wskazany powyżej spadek bezrobocia dotyczył przede wszystkim mieszkańców miast. W końcu czerwca 2007 r. w urzędach pracy zarejestrowanych było 816,5 tys. bezrobotnych zamieszkałych na wsi²⁸⁾.

 Oczywiste jest, że nie każde gospodarstwo domowe składające się z takich osób lub mieszkańcy obszarów wiejskich będzie gospodarstwem słabym ekonomicznie. Należy zatem wprowadzić dodatkowe wskaźniki, wskazujące na konieczność niesienia pomocy określonym gospodarstwom domowym. Takimi wskaźnikami mogą stać się, np. mierniki ubóstwa.

Odsetek osób w gospodarstwach domowych zagrożonych różną formą ubóstwa w latach 2002-2004 był ciągle wysoki, co pokazuje poniższy wykres. Sytuacja materialna gospodarstw domowych w 2005 r. była zbliżona do notowanej rok wcześniej, co znalazło odzwierciedlenie w danych dotyczących ubóstwa obiektywnego. Zasięg ubóstwa skrajnego oszacowano w latach 2004 i 2005 na ok. 12% osób. Odsetek osób żyjących w rodzinach, w których poziom wydatków był niższy od tak zwanej ustawowej granicy ubóstwa, wyniósł w 2005 r. 18% a w 2006 r. − 15%. Zasięg ubóstwa relatywnego wyniósł w 2005 i 2006 r. ok. 18%²⁹⁾. Wskaźniki te należy jednak uznać za nadal wysokie.

 

 

Rys. 1. Odsetek osób w gospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem w latach 2002-2004 (źródło: opracowanie własne na podstawie danych MPiPS)

 

Pamiętać także należy, że ogólny obraz ubóstwa tworzą również zjawiska, których nie obejmują badania statystyczne. Zawsze będą istnieli ludzie czy gospodarstwa domowe potrzebujące pomocy, ze względu na np. ciężką chorobę; starość; patologię w rodzinie³⁰⁾; korzystający w domu z urządzeń podtrzymujących życie, zasilanych energią, którym nie można wstrzymać dostaw energii w związku z nie opłaceniem rachunku; którym nie można wstrzymać dostaw ze względu na niskie temperatury na zewnątrz (poniżej określonego poziomu ciepła); rodziny, które czasowo, z różnych przyczyn (np. śmierci jedynego pracującego członka rodziny), nie będą mogły opłacić rachunków. Udzielanie pomocy takim gospodarstwom domowym upatruję np. we współdziałaniu ośrodków pomocy społecznej z przedsiębiorstwami energetycznymi.

 Sfera ubóstwa jest zatem faktycznie daleko szersza niż to pokazują jedynie statystyczne dane liczbowe, a przecież ci odbiorcy są także uczestnikami rynku energii/gazu.

Nie bez znaczenia jest także fakt, że w strukturze wydatków ogółu badanych gospodarstw domowych w 2006 r. odnotowano wzrost udziału wydatków na nośniki energii, w porównaniu z 2005 r., oraz spadek udziału wydatków np. na żywność³¹⁾.

 

Przejawy pomocy gospodarstwom domowym słabym ekonomicznie

 

W Polsce nie ma obecnie spójnego systemu ochrony gospodarstw domowych słabych ekonomicznie na rynku energetycznym przed wstrzymaniem dostaw. Formy ochrony takich odbiorców przedstawiają się obecnie niezwykle skromnie, zwłaszcza na tle doświadczeń innych państw Unii Europejskiej³²⁾. Można je obecnie dostrzec w:

− Polityce społecznej, poprzez zasiłki. Wydaje się, że możliwości takiej pomocy daje jedynie zasiłek celowy³³⁾, który przeznaczony jest na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, w tym na pokrycie części lub całości zakupu opału. Zasiłek ten jednak ma podwójnie uznaniowy charakter − nie wiadomo czy w ogóle zostanie przyznany i w jakiej wysokości. Zasiłek ten wykorzystywany jest przez ośrodki pomocy społecznej do pokrywania opłat za energię elektryczną³⁴⁾.

Należy jednak zauważyć, żedane dotyczące udziału wydatków socjalnych w PKB nie pozwalają na optymizm w poszukiwaniu środków ochrony tych gospodarstw domowych w pomocy społecznej. Jak pokazuje poniższy rysunek, wielkość pomocy społecznej w 2004 r. była najniższa od 1995 r. i wynosiła 0,4% PKB³⁵⁾. W 2005 r. wielkość ta wzrosła do jedynie 0,5%³⁶⁾. Także informacja podająca fakt, że w obszarze usług socjalnych i pomocy społecznej działa jedynie 10% organizacji pozarządowych nie pozwala na uznanie tej formy pomocy za wiodącą³⁷⁾.

W niskim zaangażowaniu społecznym, przejawiającym się w możliwości przekazania 1% podatku dochodowego na rzecz organizacji posiadających status organizacji pożytku publicznego także trudno doszukać się środków wspomagających te organizacje. W 2006 r. z formy wsparcia darowiznami organizacji społecznych skorzystało zaledwie ok. 0,73% ogółu podatników, a przeciętna kwota odliczona przez podatnika wyniosła 780 zł³⁸⁾.

 

 

Rys. 2. Udział wydatków socjalnych w produkcie krajowym brutto w latach 1995-2004 (źródło: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Brak danych za ostatnie lata)

 

− W regularnym opłacaniu rachunków za dostawy energii/gazu można pomóc poprzez: dostarczenie przedpłatowego urządzenia pomiarowego (licznika przedpłatowego), który umożliwia wykorzystanie tylko tyle energii ile wcześniej się kupiło. Może on służyć m.in. do rozliczeń za pobraną energię elektryczną/gaz, jeżeli odbiorca co najmniej dwukrotnie w ciągu kolejnych 12 miesięcy zwlekał z zapłatą za pobraną energię/gaz przez okres co najmniej 1 miesiąca³⁹⁾. Co mają jednak zrobić odbiorcy STOEN SA, który zrezygnował w ogóle z montowania i obsługi liczników przedpłatowych?⁴⁰⁾

Ta metoda wydaje się być jednak najdroższym rozwiązaniem (koszty licznika i infrastruktury do jego obsłużenia, urządzenia do doładowania kart, cena energii).

− Za adresata promowania podnoszenia efektywności energetycznej budynku czy mieszkania nie można uznać gospodarstwa domowego słabego ekonomicznie. Podniesienie efektywności energetycznej najpierw pociąga za sobą konieczność poniesienia wydatków, np. na kupno artykułów gospodarstwa domowego najwyższej klasy energetycznej (które są najdroższe) czy choćby znacznie droższych, od zwykłych, żarówek energooszczędnych.

Trudno jest zatem przyjąć obecnie stosowane formy pomocy za wystarczające do ochrony gospodarstw domowych słabych ekonomicznie.

Uznając konieczność niesienia pomocy tym gospodarstwom, na liberalizowanych rynkach energii elektrycznej czy gazu, należy zatem wypracować system takiej pomocy.

 

Kto powinien zatem nieść pomoc?

 

Problem gospodarstw domowych słabych ekonomicznie na rynku energetycznym jest problemem złożonym o szerokim zasięgu. Sytuacja tych gospodarstw jest bowiem kombinacją różnych czynników, do których należy zaliczyć dochód odbiorcy, koszty paliwa oraz efektywność energetyczną domu.

Rolą Regulatora jest ochrona konsumentów poprzez promowanie konkurencyjnego rynku energii oraz równoważenie interesów dostawców i odbiorców na tym rynku.

Nie można także oczekiwać, że jedynie spółki energetyczne będą odpowiedzialne za poszukiwanie rozwiązania problemu ochrony gospodarstw domowych słabych ekonomicznie.

Zagadnienia ubóstwa i wykluczenia społecznego są natomiast domeną Rządu.

Opowiadając się za koniecznością liberalizacji rynku energetycznego trzeba zatem przyjąć, że Państwo nie może zaprzestać na tym etapie realizacji funkcji regulacyjnych w stosunku do sektora energetycznego, co więcej − powinno ono tę funkcję wzmocnić, co pozwoli także na wzmożoną ochronę gospodarstw domowych słabych ekonomicznie.

Zapobiec wzrostowi liczby takich gospodarstw domowych może polityka podatkowa Państwa, poprzez ograniczanie obciążeń podatkowych odbiorców energii/gazu oraz obciążeń podatkowych nakładanych na energię. Przyczyni się do tego także kontrola cen energii/gazu, sprawowana przez Regulatora. Dla gospodarstw domowych, które już znalazły się w takiej sytuacji pomoc może nadejść zarówno ze strony Państwa − poprzez politykę społeczną oraz z sektora energetycznego. W taki proces powinny także włączyć się władze lokalne i samorządowe, podejmując np. z organizacjami pozarządowymi oraz ośrodkami naukowymi partnerskie inicjatywy lokalne na rzecz pomocy odbiorcom słabym ekonomicznie na rynku energetycznym.

Na postawione wcześniej pytania − trzeba zatem już teraz szukać odpowiedzi: kiedy? − niezwłocznie, kto ma to zrobić? − Rząd, poprzez politykę społeczną i fiskalną, przy aktywnym wsparciu Prezesa URE oraz sektora energetycznego, i w jaki sposób? − przedstawiłam swoje refleksje a teraz zachęcam Państwa do aktywnej dyskusji. Wszelkie uwagi, spostrzeżenia, refleksje i propozycje można przesłać na adres Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, ul. Chłodna 64, 00-872 Warszawa (lub sekretariat@ure.gov.pl). Wszystkie nadesłane materiały zostaną uważnie przeanalizowane przez powołany przez Prezesa URE specjalny zespół pracowników, a najciekawsze z nich − będą mogły zostać opublikowane na łamach Biuletynu URE.

Prezes URE jest gotów do aktywnego włączenia się w prace zmierzające do wypracowania w Polsce systemu ochrony gospodarstw domowych słabych ekonomicznie na liberalizowanym rynku energii elektrycznej oraz gazu i zachęca wszystkich zainteresowanych do wzięcia udziału w dyskusji.

 

 

 

 

---

¹⁾ Pkt 2 i 2.1. Programu dla elektroenergetyki”.

²⁾ „First Annual Report 2002/3 − Fuel Advisory Group (for England)”, str. 22, oraz „A ready reckoner looking at the effect on fuel poverty of various price and income changes”, www.dti.gov.uk. Dane te pochodzą z szacunków Department of Trade and Industry w UK, www.dti.gov.uk/energy/consumers/fuel.

³⁾ Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. − Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 i Nr 104, poz. 708, Nr 158, poz. 1123, Nr 170, poz. 1217 oraz z 2007 r. Nr 21, poz. 124 i Nr 52, poz. 343 i Nr 115, poz.790 i Nr 130, poz. 905).

⁴⁾ Spotkanie Rady Europejskiej w Lizbonie 23-24 marca 2000 r. Wnioski Prezydencji, zwane Strategią Lizbońską. Na spotkaniu na szczycie w Lizbonie szefowie rządów państw Unii Europejskiej uzgodnili nowy strategiczny cel, jakim jest osiągnięcie do 2010 r. pozycji najbardziej konkurencyjnej gospodarki świata, www.europarl.eu.int.

⁵⁾ Szerzej na ten temat w: „Strategia Lizbońska szansą dla Europy” − J. Szomburg, Biała Księga 2003, część I. „Polska wobec Strategii Lizbońskiej”, Polskie Forum Strategii Lizbońskiej, Gdańsk-Warszawa 2003, str. 7-13; „Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu” − I. Wóycicka, Biała Księga 2003, część VI. Nowy Model Społeczny, Polskie Forum Strategii Lizbońskiej, Gdańsk-Warszawa 2003, str. 42-49.

⁶⁾ „Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu” − I. Wóycicka − str. 43.

⁷⁾ Więcej na ten temat w: „Energetyka” − P. Jasiński, A. Szablewski, P. Woźniak, w Białej Księdze 2003, część III., Liberalizacja i Integracja Rynków Przemysłów Sieciowych. Trwały Rozwój, Polskie Forum Strategii Lizbońskiej, Gdańsk-Warszawa, 2003, str. 59-82, a także w „Streszczenia części II-VI Białej Księgi. Energetyka”, w Białej Księdze 2003, część I., Polska wobec Strategii Lizbońskiej, Polskie Forum Strategii Lizbońskiej, Gdańsk-Warszawa 2003, str. 30-32.

⁸⁾ Dz. U. L 176 z dnia 15.07.2003 r. − art. 3 ust. 3 i 5 wraz z załącznikiem A.

⁹⁾ Zapisy artykułu 3 Dyrektywy 2003/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej Dyrektywę 96/92/WE, zatytułowanego Obowiązek świadczenia usługi publicznej i ochrona odbiorców i treść Załącznika A − Działania dotyczące ochrony konsumentów do tejże dyrektywy,a także konkretne działania podejmowane przez Komisję Europejską (KE). Prawodawstwo unijne daje odbiorcom energii nie tylko prawo do usługi powszechnej, rozumianego jako „prawo do dostawy energii elektrycznej o określonej jakości (..) w rozsądnych cenach, łatwo i wyraźnie porównywalnych i przejrzystych”.

¹⁰⁾ Warszawa, 28 grudnia 2005 r. − Rozwój i modernizacja infrastruktury oraz zapewnienie warunków konkurencji w sektorach sieciowych − str. 21, oraz Obszar polityki rynku pracy − str. 27-32, www.mg.gov.pl.

¹¹⁾ Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 13 września 2005 r., jako dokument towarzyszący realizacji Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013, str. 20, www.mps.gov.pl.

¹²⁾ Na podstawie Raportów Grupy Interesów Odbiorcy ERGEG (European Regualators Group For Electricity and Gas): Kwestionariusz Dotyczący Ochrony Odbiorców, Kwestionariusz Dotyczący procesu Zmiany Sprzedawcy oraz Kwestionariusz dotyczący przejrzystości cen energii, rachunków i umów, zatwierdzonych w dniu 30 września 2005 r. W Raportach tych nie uwzględniono doświadczeń Wielkiej Brytanii, która nie przesłała informacji. Z Raportami można zapoznać się na stronie internetowej www.ergeg.org; Załącznik Techniczny do Raportu z postępów w tworzeniu wewnętrznego rynku energii elektrycznej i rynku gazu, z którym można zapoznać się w „Stan konkurencji na rynku energii elektrycznej i gazu: Raporty porównawcze Komisji Europejskiej”, Prezes Urzędu Regulacji Energetyki, Biblioteka Regulatora, Warszawa, styczeń 2006; „General Policy towards Services of General Economic Interest and Consumer Protection in the Energy Sector”, Interim report. DG Energy and Transport, ECORYS, Rotterdam 12 Feb. 2006 r.

¹³⁾ Zgodnie z art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy − Prawo energetyczne, przedsiębiorstwo energetyczne może wstrzymać dostarczanie paliw gazowych lub energii, jeśli w wyniku przeprowadzonej kontroli stwierdzono, że nastąpił nielegalny pobór paliw gazowych lub energii.

¹⁴⁾ Sygnatura akt K 37/04. Sentencja została ogłoszona dnia 18 lipca 2006 r. w Dz. U. z 2006 r. Nr 128, poz. 901. Z treścią Wyroku można zapoznać się na stronie Trybunału Konstytucyjnego, www.trybunal.gov.pl.

¹⁵⁾ Peer Review of methodology for Calculating the number of Households in Fuel poverty in England. Final Report to DTI and defra, April 2005, str.1, www.dti.gov.uk.

¹⁶⁾ The UK Fuel Poverty Strategy, November 2001 r., str. 3 i 73, www.dti.gov.uk; oraz „The English definition of a fuel poor household” − Annex D.

¹⁷⁾ W ustawie o pomocy społecznej określono tzw. ustawową granicę ubóstwa, jaką jest kwota, która zgodnie z obowiązującą ustawą uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych ustala poziom tzw. minimum egzystencji, które uwzględnia jedynie te potrzeby, których zaspokojenie nie może być odłożone w czasie, a konsumpcja niższa od tego poziomu prowadzi do biologicznego wyniszczenia, określanej jako ubóstwo skrajne. Ubóstwo relatywne − 50% średnich miesięcznych wydatków ogółu gospodarstw domowych z uwzględnieniem ekwiwalentności OECD. Ubóstwo subiektywne, które odpowiada w przybliżeniu poziomowi dochodów deklarowanych przez respondentów jako ledwie wystarczające.

¹⁸⁾ Obwieszczenie Prezesa GUS z dnia 6 grudnia 2007 r. w sprawie przeciętnej stopy bezrobocia w kraju oraz na obszarze powiatów, www.stat.gov.pl.

¹⁹⁾ Bezrobocie rejestrowane. Raport miesięczny − czerwiec 2007. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, www.mps.gov.pl.

²⁰⁾ j.w.

²¹⁾ Osoby Niepełnosprawne − Aktywność ekonomiczna osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (18-59/64) wg stopnia niepełnosprawności w 2006 r., www.mps.gov.pl.

²²⁾ Rocznik Statystyczny RP, GUS 2006.

²³⁾ Diagnoza Społeczna 2005. Warunki i jakość życia Polaków, pod red. J. Czapiński i T. Panek, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie, 25.09.2005 − str. 233.

²⁴⁾ Diagnoza Społeczna 2005 − Definiowane jest poprzez: miejsce zamieszkania (wieś), niskie wykształcenie własne i ojca, dochody na osobę w gospodarstwie domowym poniżej granicy ubóstwa, podeszły wiek życia i inwalidztwo, nadużywanie alkoholu/narkotyków, konflikt z prawem, str. 232-234.

²⁵⁾ Diagnoza Społeczna 2005 − str. 278, tabela 8.6.3.

²⁶⁾ Diagnoza Społeczna 2005 − str. 278, tabela 8.6.4.0.

²⁷⁾ Rocznik Statystyczny RP, GUS 2006.

²⁸⁾ Bezrobocie rejestrowane. Raport miesięczny − czerwiec 2007. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, www.mps.gov.pl.

²⁹⁾ Zasięg ubóstwa materialnego w 2005 r. GUS; oraz Sytuacja gospodarstw domowych w 2006 r. w świetle wyników badań budżetów gospodarstw domowych, GUS, www.stat.gov.pl.

³⁰⁾ Sytuacja gospodarstw domowych w 2004 r. w świetle wyników badań budżetów gospodarstw domowych, Główny Urząd Statystyczny, www.stat.gov.pl.

³¹⁾ Sytuacja gospodarstw domowych w 2006 r. w świetle wyników badań budżetów gospodarstw domowych, GUS, www.stat.gov.pl.

³²⁾ Np. Ochrona odbiorców słabych ekonomicznie w świetle Załącznika Technicznego do Raportu z Postępów w Tworzeniu Wewnętrznego Rynku Energii Elektrycznej i Rynku Gazu − I. Figaszewska, Biuletyn URE Nr 2/2006; Ochrona odbiorców słabych ekonomicznie na rynku energii oraz gazu w Polsce, na tle pastw Unii Europejskiej - I. Figaszewska, w: Polityka społeczna w życiu społeczno - gospodarczym kraju, praca zbiorowa pod redakcją A. Rączaszka i W. Koczura, w serii Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej im. Karola Adamieckiego w Katowicach, Katowice 2007; inne materiały na www.ure.gov.pl − Poradnik odbiorcy − Artykuły.

³³⁾ Art. 39 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2004 r. Nr 64, poz. 593, ze zm).

³⁴⁾ Zasiłek okresowy (art. 38 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej − Dz. U. z 2004 r. Nr 64, poz. 593, ze zm.) przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie jednak okres, na jaki jest on przyznawany, ustala ośrodek pomocy społecznej. Czy jednak z zasiłku tego mogą być pokrywane opłaty za energię elektryczną? Dodatek mieszkaniowy (ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych − Dz. U. z 2001 r. Nr 71, poz. 734, ze zm), który ze swojej istoty ma chronić najemców o niskich dochodach. Jednakże dodatkiem tym objęte są jedynie wydatki na opłaty za energię cieplną do celów ogrzewania nie zaś elektryczną (Rozporządzenie RM z dnia 28 grudnia 2001 r. w sprawie dodatków mieszkaniowych − Dz. U. z 2001 r. Nr 156, poz. 1817, ze zm.)

³⁵⁾ Polityka Społeczna - www.mps.gov.pl

³⁶⁾ Polska - Rynek pracy i zabezpieczenie społeczne, podstawowe wielkości i wskaźniki w latach 1996 - 2005, www.mps.gov.pl

³⁷⁾ Społeczeństwo obywatelskie . Dane dotyczą 2004 r.,www.mps.gov.pl. Brak danych za ostatnie lata.

³⁸⁾ Informacja dotycząca rozliczenia podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r., Ministerstwo Finansów, str. 30, www.mf.gov.pl

³⁹⁾ Art. 6a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. − Prawo energetyczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz.1504, ze zm.).

⁴⁰⁾ „Oszczędzanie niemile widziane” − M. Szczepaniuk, Rzeczpospolita z 11.01.2006 r.