Głównym i jednym z najważniejszych źródeł stosunków zobowiązaniowych są umowy. W literaturze, ogólnie określa się, że umowa jest zgodnym oświadczeniem, co najmniej dwóch stron, które zmierzają do wywołania określonych w niej lub też wynikających z przepisów skutków prawnych1). Umowy stanowią czynność prawną dwustronną, przy domniemaniu równości praw i obowiązków stron, co jest charakterystyczne dla stosunków cywilnoprawnych, w odróżnieniu od stosunków administracyjnoprawnych2).
W zakresie umownych stosunków zobowiązaniowych, Polskie prawo cywilne oparte jest na zasadzie swobody umów. Wyrażona ona została w art. 3531 Kodeksu Cywilnego (KC), w myśl którego „strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego”. Jak powyżej wskazałam, cechą konstytutywną stosunku obligacyjnego, jest równorzędność jego stron, a daleko idące podporządkowanie jednej ze stron drugiej stronie jest w związku z tym niedopuszczalne3), co pośrednio oznacza, że pozostawienie w ręku tylko jednej ze stron możliwości dowolnej zmiany warunków umowy sprzeciwiałoby się jej naturze. Określone zaś w cytowanym przepisie, zasady współżycia społecznego można rozumieć jako obiektywne reguły, zasługujące na aprobatę z punktu widzenia poglądów społeczeństwa4). Z kolei, wspomniana zgodność z ustawą, oznacza zgodność ze wszystkimi przepisami prawa wydanymi na podstawie ustawy, w szczególności dotyczy to rozporządzeń wykonawczych. Analizując treść art. 3531 KC, wskazać należy, iż zasada swobody umów ma kilka znaczeń. Przede wszystkim, podmioty zawierające umowę mają pełną swobodę co do tego, czy chcą zawiązać między sobą stosunek obligacyjny i od ich woli zależy samo powstanie zobowiązania umownego. Ponadto, istnieje pełna swoboda wyboru kontrahenta. Strony zawierające umowę mogą jej treść ukształtować według swego uznania, a tym samym powołać do życia mocą swej woli, taki stosunek zobowiązaniowy, jaki odpowiada ich interesom. Dodatkowo, ograniczenia swobody stron, występują jedynie wówczas, gdy w przepisach prawa obowiązującego, pewne normy uznane zostaną – i to wyjątkowo – za mające bezwzględnie obowiązujący charakter (ius cogens). Stąd, aksjomatem systemu jest formuła, że wszystko, co nie jest zabronione (wyjątek), jest stronom dozwolone (reguła). Stosunek obligacyjny powołany do życia przez umowę stron, może być z kolei późniejszą umową zmieniony lub zniesiony. Obowiązują przy tym, te same założenia, które występują jako podstawowe dla zawiązania stosunku zobowiązaniowego5).
Zawarcie umowy jest czynnością prawną, która wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, ale także te, które wynikają z ustawy, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów (art. 56 KC). Do zawarcia umowy dochodzi poprzez przyjęcie oferty, rokowania lub zgodnie z warunkami procedur przetargowych. Na gruncie zaś przepisów ustawy z 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625, Nr 104, poz. 1123 i Nr 170, poz. 1217 oraz z 2007 r. Nr 21, poz. 124 i Nr 52, poz. 343) – zwanej dalej „ustawą”, do zawarcia umowy może dojść w wyniku orzeczenia zawarcia umowy decyzją organu administracyjnego, jakim jest Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (zwany dalej „Prezesem URE”). Jako centralny organ administracji rządowej, realizuje on zadania z zakresu spraw regulacji gospodarki paliwami i energią oraz promowania konkurencji. Przyznanie Prezesowi URE kompetencji w zakresie zawierania umów stanowi swoistego rodzaju wyjątek, polegający na przyznaniu organowi administracji legitymacji do władczej ingerencji w stosunki cywilnoprawne. Uprawnienie to nie jest nieograniczone, gdyż odnosi się jedynie do kształtowania treści pewnego wycinka umów cywilnoprawnych – specyficznych, bo dotyczących energetyki, których zawarcie stanowi cywilnoprawny obowiązek przedsiębiorstw energetycznych, czyli podmiotów prowadzących działalność w zakresie wytwarzania, przetwarzania, magazynowania, przesyłania, dystrybucji paliw albo energii lub obrotu nimi6).
2. Umowy dotyczące energetyki określone w Prawie energetycznym
W celu omówienia problematyki związanej z kompetencjami Prezesa URE w zakresie zawierania umów, na wstępie warto określić, jakie rodzaje umów występują na gruncie powołanej ustawy i czy w prawie energetycznym istnieją przepisy szczegółowo regulujące ich treść7).
Jako pierwszy rodzaj, należy wskazać, na umowę o przyłączenie do sieci, gdyż stanowi ona niejako podstawę do nawiązania relacji z przedsiębiorstwem energetycznym. Umowa ta jest bazą do rozpoczęcia realizacji prac projektowych i budowlano-montażowych, na zasadach w niej określonych. Po fizycznym przyłączeniu odbiorcy do sieci elektroenergetycznej, gazowej lub cieplnej przedsiębiorstwa energetycznego, możliwe będzie dopiero spełnienie technicznych warunków dalszej dostawy, która odbywa się na podstawie później zawartej umowy sprzedaży.
Ustawa w art. 7 ust. 1 stanowi, że „Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii jest obowiązane do zawarcia umowy o przyłączenie do sieci z podmiotami ubiegającymi się o przyłączenie do sieci, na zasadzie równoprawnego traktowania, jeżeli istnieją techniczne i ekonomiczne warunki przyłączenia do sieci i dostarczania tych paliw lub energii, a żądający zawarcia umowy spełnia warunki przyłączenia do sieci i odbioru. Jeżeli przedsiębiorstwo energetyczne odmówi zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, jest obowiązane niezwłocznie pisemnie powiadomić o odmowie jej zawarcia Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki i zainteresowany podmiot, podając przyczyny odmowy”. Elementy umowy o przyłączenie określa art. 7 ust. 2 ustawy stanowiąc, że „Umowa o przyłączenie do sieci powinna zawierać, co najmniej postanowienia określające: termin realizacji przyłączenia, wysokość opłaty za przyłączenie, miejsce rozgraniczenia własności sieci przedsiębiorstwa energetycznego i instalacji podmiotu przyłączanego, zakres robót niezbędnych przy realizacji przyłączenia, wymagania dotyczące lokalizacji układu pomiarowo-rozliczeniowego i jego parametrów, warunki udostępnienia przedsiębiorstwu energetycznemu nieruchomości należącej do podmiotu przyłączanego w celu budowy lub rozbudowy sieci niezbędnej do realizacji przyłączenia, przewidywany termin zawarcia umowy, na podstawie której nastąpi dostarczanie paliw gazowych lub energii, ilości paliw gazowych lub energii przewidzianych do odbioru, moc przyłączeniową, odpowiedzialność stron za niedotrzymanie warunków umowy, a w szczególności za opóźnienie terminu realizacji prac w stosunku do ustalonego w umowie, oraz okres obowiązywania umowy i warunki jej rozwiązania. (…) Obowiązek, o którym mowa w ust. 1, nie dotyczy przypadku, gdy ubiegający się o zawarcie umowy o przyłączenie do sieci nie ma tytułu prawnego do korzystania z obiektu, do którego paliwa gazowe lub energia mają być dostarczane” (art. 7 ust. 3).
Kolejnymi umowami, powszechnie występującymi obrocie prawnym są umowy sprzedaży, poprzez które sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę (art. 535 KC). Przepisy o sprzedaży rzeczy stosuje się odpowiednio do sprzedaży energii oraz do sprzedaży praw (art. 555 KC). W związku, z czym, często spotykana umowa sprzedaży dotyczy sprzedaży paliw lub energii (tu energia elektryczna, ciepło, gaz). Prawo energetyczne, wskazuje na minimalne składniki, jakie w takiej umowie winny występować. A mianowicie, w myśl art. 5 ust. 2 pkt 1 ustawy, umowa sprzedaży, „powinna zawierać co najmniej, postanowienia określające: miejsce dostarczenia paliw gazowych lub energii do odbiorcy i ilość tych paliw lub energii w podziale na okresy umowne, moc umowną oraz warunki wprowadzania jej zmian, cenę lub grupę taryfową stosowane w rozliczeniach i warunki wprowadzania zmian tej ceny i grupy taryfowej, sposób prowadzenia rozliczeń, wysokość bonifikaty za niedotrzymanie standardów jakościowych obsługi odbiorców, odpowiedzialność stron za niedotrzymanie warunków umowy, okres obowiązywania umowy i warunki jej rozwiązania”.
Obecnie, w związku z liberalizacją rynku energii elektrycznej i gazu, której formalne podstawy dały wspólnotowe przepisy prawa wtórnego8), umowa sprzedaży nabrała bardziej samodzielnego charakteru, w tym sensie, że dotychczas jej stroną było to samo przedsiębiorstwo energetyczne, z którym odbiorca związany był umową o świadczenie usług przesyłowych lub dystrybucyjnych i umowy te stanowiły jedną umowę, a nie dwie odrębne. Procesy zmian zachodzących w powyższczych sektorach, mają bowiem na celu oddzielenie towaru – jakim jest energia elektryczna9), gaz ziemny – od usługi jego przesyłu lub dystrybucji. Ma to bezpośredni związek z wdrażaniem tzw. zasady TPA (ang. Third Party Access). Jak wskazują A. Walaszek-Pyzioł i W. Pyzioł10), w elektroenergetyce (a także gazownictwie), zasada ta zrywa z dotychczasowym mechanizmem ekonomicznym, opartym na tym, że przedsiębiorstwo sieciowe, będące właścicielem sieci i wykonujące operacje przesyłu i dystrybucji, było jednocześnie właścicielem przesyłanej energii elektrycznej. Samo aktywnie uczestniczyło w obrocie energią najpierw kupując ją, aby po doliczeniu swej marży odsprzedać ją dalej. Dysponując jedynymi sieciami, utrzymywało monopol również w obrocie energią elektryczną. W ten sposób zarówno wytwórca, jak i nabywca energii elektrycznej byli skazani na monopol przedsiębiorstwa sieciowego. Urynkowienie, jakie następuje w wyniku wprowadzenia TPA, przejawia się właśnie w tym, że nabywca może zaopatrywać się u dostawcy przez siebie wybranego, a więc niekoniecznie tego najbliższego, z którym jest siecią technicznie połączony. A zatem, zdaniem A. Dobroczyńskiej, L. Juchniewicza i B. Zaleskiego11), TPA jest jednym z najważniejszych narzędzi służących liberalizacji sektora energetycznego, gdyż pozwala przełamać monopol przedsiębiorstw energetycznych będących właścicielami sieci przesyłowych lub dystrybucyjnych. Na ograniczenie, dzięki TPA, skutków monopolu naturalnego w dostarczaniu energii wskazuje także I. Muszyński12). Dzięki wprowadzeniu tej zasady, na przedsiębiorstwie sieciowym ciąży – wynikający z mocy prawa – obowiązek przesłania energii, której właścicielem ono nie jest, co oznacza, że musi dopuścić osoby trzecie do korzystania z sieci. Wprowadzenie dostępu do sieci stało się technicznie możliwe na przełomie lat 80. oraz 90., kiedy to rozwój techniki obliczeniowej stworzył techniczne możliwości dokonywania tego typu transakcji. Warunki te to przede wszystkim opomiarowanie sieci oraz zapewnienie systemów zbierania i przetwarzania danych, które umożliwiają rozliczenie wykonywanych usług przesyłowych13).
Drugą samodzielną umową, którą będą mogli zawierać odbiorcy to umowa o świadczenie usług przesyłu lub dystrybucji paliw lub energii. Niemniej jednak, jej realizacja będzie miała sens w przypadku jednoczesnego zawarcia umowy sprzedaży, gdyż zakupioną część energii (czy to od wytwórcy, czy od przedsiębiorstwa obrotu), którą zamówi odbiorca, musi mu dostarczyć jakiś podmiot posiadający prawo do korzystania z sieci przesyłowych lub dystrybucyjnych. W myśl bowiem art. 5 ust. 1 ustawy, „Dostarczanie paliw gazowych lub energii odbywa się, po uprzednim przyłączeniu do sieci, o którym mowa w art. 7, na podstawie umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji albo umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji i umowy o świadczenie usług magazynowania paliw gazowych lub umowy o świadczenie usług skraplania gazu”. Ustawa przewiduje, że umowa o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii, powinna zawierać postanowienia określające, co najmniej, „moc umowną i warunki wprowadzania jej zmian, ilość przesyłanych paliw gazowych lub energii w podziale na okresy umowne, miejsca dostarczania paliw gazowych lub energii do sieci i ich odbioru z sieci, standardy jakościowe, warunki zapewnienia niezawodności i ciągłości dostarczania paliw gazowych lub energii, stawki opłat lub grupę taryfową stosowane w rozliczeniach oraz warunki wprowadzania zmian tych stawek i grupy taryfowej, sposób prowadzenia rozliczeń, parametry techniczne paliw gazowych lub energii oraz wysokość bonifikaty za niedotrzymanie tych parametrów oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców, odpowiedzialność stron za niedotrzymanie warunków umowy oraz okres obowiązywania umowy i warunki jej rozwiązania”.W związku ze zmianami systemowymi sektora energii elektrycznej i gazu, umowy o świadczenie usług przesyłowych lub dystrybucyjnych, zawierane będą pomiędzy odbiorcą a specjalnie wyłonionym podmiotem zajmującym się tymi usługami, tj. operatorem systemu przesyłowego14) lub dystrybucyjnego15). Ponadto, ostatnia nowelizacja ustawy16) – weszła w życie 24 lutego 2007 r. – szczegółowo doprecyzowała, jakie elementy powinna zawierać umowa o świadczenie usług dystrybucji energii elektrycznej, której stroną jest użytkownik systemu niebędący podmiotem odpowiedzialnym za bilansowanie handlowe17) (art. 5 ust. 2a)18).
Pełna liberalizacja rynku energii elektrycznej i gazu oznacza, że 1 lipca 2007 r.19) wszyscy odbiorcy uzyskują status odbiorców uprawnionych i mają prawo wyboru sprzedawcy. Otrzymują oni zatem możliwość dokonania zmiany ale nie muszą z niej korzystać. W przypadku nie skorzystania z prawa wyboru sprzedawcy, dostarczanie paliw gazowych lub energii może odbywać się na podstawie umowy zawierającej postanowienia umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji tych paliw lub energii, zwanej „umową kompleksową”, która zawierana jest pomiędzy odbiorcą a tzw. sprzedawcą z urzędu20). Faktycznie więc, umowa kompleksowa będzie kontynuacją dotychczasowych relacji odbiorcy z przedsiębiorstwem energetycznymi i zastępuje dotychczasową „umowę sprzedaży i świadczenia usług przesyłowych lub dystrybucyjnych”. Co do treści umowy kompleksowej, to ustawa w art. 5 ust. 3 i 4 wskazuje, że „Umowa kompleksowa dotycząca dostarczania paliw gazowych może zawierać także postanowienia umowy o świadczenie usług magazynowania tych paliw, a w przypadku ciepła, jeżeli jest ono kupowane od innych przedsiębiorstw energetycznych, powinna także określać warunki stosowania cen i stawek opłat obowiązujących w tych przedsiębiorstwach. Umowa kompleksowa może zawierać także postanowienia umowy sprzedaży paliw gazowych lub energii, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii lub umowy o świadczenie usług magazynowania tych paliw, zawartych przez sprzedawcę na rzecz i w imieniu odbiorcy końcowego z przedsiębiorstwem energetycznym zajmującym się przesyłaniem, dystrybucją paliw gazowych lub energii lub magazynowaniem tych paliw” (art. 5 ust. 3 i 4). Dodatkowo, „umowa sprzedaży, umowa o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych, a także umowa kompleksowa powinny zawierać postanowienia określające maksymalne dopuszczalne ograniczenia w poborze tych paliw” (art. 5 ust. 4a).
Następująca jednocześnie, liberalizacja rynku gazu ziemnego i możliwość magazynowania oraz skraplania tego paliwa, wymusiła wprowadzenie także umów o świadczenie usług magazynowania paliw gazowych oraz o świadczenie usług skraplania gazu ziemnego. Pierwsza z nich powinna zawierać m.in. „postanowienia określające: moc umowną i warunki wprowadzania jej zmian, ilość paliw gazowych, miejsce, okres i sposób ich przechowywania, stawkę opłat lub grupę taryfową stosowane w rozliczeniach i warunki wprowadzania zmian tej stawki i grupy taryfowej, sposób prowadzenia rozliczeń, odpowiedzialność stron za niedotrzymanie warunków umowy oraz okres obowiązywania umowy i warunki jej rozwiązania” (art. 5 ust. 2 pkt 3), a druga określać winna: „moc umowną i warunki wprowadzania jej zmian, ilość skraplanego gazu ziemnego lub regazyfikowanego skroplonego gazu ziemnego, stawkę opłat określoną w taryfie, warunki wprowadzania zmian tej stawki, sposób prowadzenia rozliczeń, odpowiedzialność stron za niedotrzymanie warunków umowy oraz okres obowiązywania umowy i warunki jej rozwiązania” (art. 5 ust. 2 pkt 4). Ustawa wyróżnia także umowę o świadczenie usług transportu gazu ziemnego21), nie precyzując bliżej jakie elementy powinna ona zawierać. Również i w tym przypadku, stronami umowy są nowe podmioty powołane do sprawowania funkcji operatora systemu magazynowania22) oraz operatora systemu skraplania gazu ziemnego23). Ponadto, jak wynika z treści art. 4c ust. 2 ustawy, „przedsiębiorstwo energetyczne, zajmujące się magazynowaniem paliw gazowych jest obowiązane udostępniać operatorowi systemu przesyłowego gazowego tę część instalacji, która jest używana do magazynowania paliw gazowych i jest niezbędna do realizacji jego zadań”. „Udostępnianie części instalacji, następuje za wynagrodzeniem, na zasadach określonych w odrębnej umowie” (art. 4c pkt 3). Przepisy ustawy nie wskazują, jaką treść ma zawierać ta umowa, a zatem w pełni znajdą do niej zastosowanie przepisy prawa cywilnego.
Reasumując, należy podkreślić, że prawo energetyczne wprowadza pewne określone kategorie umów, które dotyczą wąskiego odcinka relacji dotyczących odbiorcy i przedsiębiorstwa energetycznego. Przepisy ustawy wprowadzają pewne minimalne wymogi określające elementy tych umów. Niewątpliwie, kształtując treść tych umów, odnieść się należy także do przepisów wykonawczych do ustawy24) oraz pomocniczo do ogólnych przepisów prawa cywilnego. Na tej bazie prawnej i także w jej granicach, Prezes URE będzie mógł kształtować postanowienia umowy, co wydaje się być mniej korzystne dla stron. Mogą one bowiem, w ramach swobody umów dokonać ustaleń jak dla siebie najkorzystniejszych, pozostających w granicach dopuszczalnych przepisami prawa.
Na marginesie, dodać warto, że oprócz ww. rodzajów umów, w energetyce mogą wystąpić umowy dotyczące dzierżawy urządzeń energetycznych; najmu pomieszczeń, w których urządzenia takie są zlokalizowane; umowy zawierane pomiędzy przedsiębiorstwami energetycznymi na świadczenie pewnych usług systemowych25) itp. ustawa – Prawo energetyczne nie powołuje tych umów, ani w żaden sposób się do nich nie odnosi. Oznacza to jednoznacznie, że treść ich w pełni regulują ogólne przepisy wynikające z Kodeksu Cywilnego, który także w zakresie nieuregulowanym, stosuje się do umów wyszczególnionych w ustawie. Z przepisów zawartych w ustawie, widać zatem wyraźnie, że z uwagi na zadania przydzielone Prezesowi URE, przedmiotem jego zainteresowania pozostają tylko umowy zawierane pomiędzy przedsiębiorstwem energetycznym a odbiorcą (którym także może być inne przedsiębiorstwo energetyczne). Natomiast relacje stricte cywilnoprawne (umowy najmu itp.) nie wchodzą w granice jego uprawnień.
3. Podstawy prawne kompetencji Prezesa URE w zakresie zawierania umów
W myśl art. 23 ust. 1 ustawy, Prezes URE reguluje działalność przedsiębiorstw energetycznych zgodnie z ustawą i polityką energetyczną państwa, zmierzając do równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców paliw i energii. W szczególności, do zakresu działania Prezesa URE należy m.in. udzielanie i cofanie koncesji, zatwierdzanie i kontrolowanie stosowania taryf paliw gazowych, energii elektrycznej i ciepła, nakładanie kar pieniężnych na zasadach określonych w ustawie oraz rozstrzyganie sporów określonych w art. 8 ust. 1 ustawy − Prawo energetyczne. Przepis ten, w sposób enumeratywny, wskazuje, w jakich rodzajach spraw spornych, Prezes URE posiada kompetencje władcze. Są to mianowicie, spory dotyczące:
1) odmowy zawarcia umowy o przyłączenie do sieci,
2) odmowy zawarcia umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii,
3) odmowy zawarcia umowy o świadczenie usług transportu gazu ziemnego,
4) odmowy zawarcia umowy o świadczenie usługi magazynowania paliw gazowych,
5) odmowy zawarcia umowy, o której mowa w art. 4c ust. 326),
6) odmowy zawarcia umowy o świadczenie usługi skraplania gazu ziemnego,
7) odmowy zawarcia umowy kompleksowej,
8) nieuzasadnionego wstrzymania dostarczania paliw gazowych lub energii.
Katalog ten uległ znacznemu rozszerzeniu w porównaniu z pierwotnym brzmieniem art. 8 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne27). Można zauważyć, że teoretycznie, powyższe umowy o dostarczanie paliw lub energii mogłyby być zawierane ustnie – jednakże dla celów dowodowych – i w obliczu możliwości zmiany dostawcy, forma pisemna powinna zostać zachowana, chociaż przepisy Kodeksu Cywilnego nie przewidują rygoru nieważności, przy niedochowaniu tej formy.
Wspomnieć należy, że – oprócz powyższego wyliczenia – wyodrębniona została jeszcze jedna kategoria spraw spornych, ale nie wynikającą z treści art. 8 ust. 1 ustawy, lecz pojawiającą się w związku z orzeczeniem Sądu Antymonopolowego z 26 maja 1999 r., sygn. akt XVII Ame 2/99. Sąd ten wyraził pogląd, że ówcześnie obowiązujące rozporządzenie Ministra Gospodarki z 2 lutego 1999 r. w sprawie obowiązku zakupu energii elektrycznej i ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych oraz zakresu tego obowiązku (Dz. U. z 1999 r. Nr 13, poz. 119)28), rozszerzyło właściwość rzeczową Prezesa URE na sprawy o zawarcie i ustalenie treści umów sprzedaży energii elektrycznej ze źródeł niekonwencjonalnych, wszczynane na żądanie krajowych wytwórców przeciwko przedsiębiorstwom energetycznym, zajmującym się przesyłaniem i dystrybucją oraz obrotem energią elektryczną lub ciepłem.
Spory określone art. 8 ust. 1 ustawy, w ramach których mogą wystąpić sprawy dotyczące zawarcia umowy, rozpatrywane są przez Prezesa URE w trybie przepisów ustawy z 14 czerwca 1980 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.)29) – zwanej dalej Kpa, wobec braku odrębnej procedury w tym zakresie ustanowionej w ustawie, która stanowiłaby przepisy lex specialis w stosunku do przepisów Kpa30). Wszczęcie takiego postępowania następuje na wniosek strony i ma charakter postępowania kontradyktoryjnego. W myśl art. 28 Kpa, „stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub faktyczny”. Należy podkreślić, że do uzyskania przez określoną osobę przymiotu strony w postępowaniu administracyjnym, nie wystarczy wykazanie jakiegokolwiek interesu, lecz musi to być interes prawny, przy czym o zakwalifikowaniu tego interesu jako prawnego (a nie faktycznego) decyduje treść przepisów prawa materialnego. Podejście takie potwierdza np. wyrok NSA z 19 stycznia 1995 r. (I S.A. 1326/93), w którym wyrażono pogląd, że „pojęcie strony jakim posługuje się art. 28 Kpa może być wyprowadzone tylko z przepisów prawa materialnego, czyli z normy prawnej, która stanowi podstawę ustalenia uprawnienia lub obowiązku”. Tak więc, stroną postępowania przed Prezesem URE w sprawie sporu, co do odmowy zawarcia umowy, jest odbiorca (już istniejący lub przyszły) oraz przedsiębiorstwo energetyczne. Podkreślić, należy, że pomimo ingerencji organu administracyjnego w relacje cywilnoprawne – na wniosek jednej ze stron, a więc nie z urzędu – równość stron umowy w kształtowaniu jej treści zostaje zachowana. Wyraża się to w możliwości zgłaszania uwag i propozycji co do umowy, które strony mogą zgłaszać na każdym etapie postępowania. W tym kontekście, postępowanie administracyjne przed Prezesem URE, traktowane jest jako przedłużenie wzajemnych negocjacji pomiędzy stronami. W trakcie jego trwania, Prezes URE może korzystać ze środków przewidzianych w Kpa i zarządzić przeprowadzenie np. rozprawy administracyjnej, jeśli zapewni to przyspieszenie lub uproszczenie postępowania (art. 89 Kpa i następne). Na każdym etapie postępowania, strony samodzielnie między sobą mogą zawrzeć ugodę lub może do niej dojść przed Prezesem URE. W tym ostatnim przypadku, ugoda wymaga zatwierdzenia przez Prezesa URE w formie postanowienia, a ostatecznie po uprawomocnieniu się postanowienia o jej zatwierdzeniu, ugoda wywiera takie skutki, jak decyzja wydana w toku postępowania administracyjnego (art. 114-120 Kpa).
Biorąc pod uwagę wykładnię językową, występujące w art. 8 ust. 1 ustawy, sformułowanie rodzaju sporu dotyczącego umowy, budzi pewną wątpliwość, która przede wszystkim dotyczy wskazania, jakie stany faktyczne mogą być zakwalifikowane jako „odmowa zawarcia umowy”. W tym kontekście powstaje pytanie, kto miałby odmawiać zawarcia. Słowo „odmowa”, nie zostało bowiem wykreślone w trakcie licznych nowelizacji ustawy – Prawo energetyczne i nadal tworzy niepotrzebne rozbieżności interpretacyjne. Otóż, niewątpliwie odmowa będzie miała miejsce w sytuacji odmowy zawarcia umowy przez przedsiębiorstwo energetyczne. Natomiast, głównie to odbiorcy – nie zgadzając się z niektórymi postanowieniami umów, które są pewnego rodzaju umowami adhezyjnymi, nie podpisują umowy, przedstawiając własne propozycje, które z kolei nie są akceptowane przez przedsiębiorstwo. Niezależnie od tego, która ze stron kwestionuje postanowienia umowy, odmowa zawarcia ma miejsce w sytuacji, braku woli stron, co do zgodności treści umowy, która prowadzi do niepodpisania umowy. Stąd też, słowo „odmowa” − skoro nie zostało usunięte − należy interpretować szeroko i tylko taka jego wykładnia ma sens. W przeciwnym przypadku, wnioski odbiorców o wszczęcie postępowania w sprawie odmowy zawarcia umowy należałoby uznać za bezprzedmiotowe, skoro przedsiębiorstwo energetyczne podnosiłoby, że to faktycznie odbiorca odmawia podpisania umowy. Pojęcie „odmowa” traktowane jest elastycznie także w ocenie Sądu Najwyższego. W wyroku z 26.02.2004 r., sygn. akt III SK 3/04, stwierdził on, że „Prezes URE jest organem administracji publicznej, który kształtuje treść odpowiednich umów w sytuacji, kiedy strony nie dojdą do porozumienia w drodze wzajemnych negocjacji. Natomiast w powyższej sprawie nie jest istotne, czy jedna ze stron zasadnie czy też bezzasadnie odmawia zawarcia umowy”.
A zatem, Prezes URE posiada kompetencje do zawierania umów, ale jedynie w ramach toczących się postępowań administracyjnych, wszczętych na wniosek strony w sprawach spornych stricte określonych w art. 8 ust. 1 ustawy. Kryterium zasadniczym do rozpatrzenia sprawy przez Prezesa URE, jest brak porozumienia stron, co do zawarcia umowy, niezależnie od tego, która strona – literalnie „odmawia” zawarcia umowy.
4. Zakres kognicji Prezesa URE w zakresie zawierania umów − na tle orzecznictwa Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów
Powołany powyżej art. 8 ust. 1 ustawy, przyznał Prezesowi URE kompetencje do rozstrzygania spraw spornych dotyczących odmowy zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii, umowy o świadczenie usług transportu gazu ziemnego, umowy o świadczenie usługi magazynowania paliw gazowych, umowy − o której mowa w art. 4c ust. 3 ustawy, umowy o świadczenie usługi skraplania gazu ziemnego oraz umowy kompleksowej. Niemniej jednak, żaden inny przepis ustawy nie określił, w jaki sposób, Prezes URE ma realizować zadania w tym zakresie i jakie rozstrzygnięcia podejmować w ramach przyznanych uprawnień. Niewątpliwie, skoro rozstrzygnięcie sporu toczy się w oparciu o przepisy procedury administracyjnej, to w myśl art. 104 Kpa, „organ administracji publicznej załatwia sprawę przez wydanie decyzji, chyba, że przepisy kodeksu stanowią inaczej. Decyzje rozstrzygają spraw, co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończą sprawę w danej instancji”. A zatem, formą, w jakiej rozstrzyga sprawę Prezes URE jest decyzja administracyjna31), jednak ani przepisy Kpa ani ustawy, w dalszym ciągu nie normują jakiej treści decyzja uwzględniałaby rozstrzygnięcie w sprawie z art. 8 ust. 1 ustawy. W tym zakresie, kluczową rolę odegrało orzecznictwo Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (poprzednio Sądu Antymonopolowego)32) – zwanego dalej SOKiK lub SAM, który rozpatrując odwołania lub zażalenia na decyzje/postanowienia Prezesa URE, wypracował linię orzeczniczą, wyjaśniającą główne kwestie związane z treścią rozstrzygnięć, jakie Prezes URE powinien wydawać, rozpatrując spory dotyczące odmowy zawarcia umowy.
Po pierwsze, należy wskazać, że SOKiK wyraźnie podkreślił, że wszczynając postępowanie administracyjne z art. 8 ust. 1 ustawy, „Prezes URE jest związany zakresem żądania wskazanym przez stronę, dotyczącym wszczęcia danego rodzaju sprawy spośród kilku wymienionych w tym przepisie” (wyrok SAM z 13.10.1999 r., sygn. akt XVII Ame 36/99, tak też w późniejszym wyroku SOKiK z 26.01.2005 r., sygn. akt XVII Ame 5/04). Oznacza to, że strona, która jest Wnioskodawcą postępowania jest jego dysponentem i jedynie ona może – w późniejszej fazie postępowania − składać wniosek np. o zawieszenie lub umorzenie postępowania, który rozpatrywany jest przez Prezesa URE stosownie do postanowień Kpa. A zatem, jeżeli Wnioskodawca sprecyzuje, że spór jaki chce, aby rozpatrzył organ administracyjny, dotyczy odmowy zawarcia umowy sprzedaży, to Prezes URE nie może samodzielnie zakwalifikować tego sporu jako inny rodzaj. Jeżeli zaś, w ramach postępowania wyjaśniającego okaże się, że faktycznie pomiędzy stronami występuje inny rodzaj sporu, wszczęte postępowania należało będzie umorzyć jako bezprzedmiotowe (art. 105 § 1 Kpa). Ponadto, „złożenie wniosku, wszczynającego postępowanie administracyjne w sprawie zawarcia spornej umowy, nie daje stronie prawa do uzyskania decyzji w pełni uwzględniającej jej propozycje. Musi ona się bowiem liczyć z ewentualnością, że wobec braku zgody drugiej strony na proponowane postanowienia umowy, rozstrzygając spór, organ regulacyjny może wziąć pod uwagę szerszy kontekst gospodarczy, wiążący się z zaspokajaniem określonych potrzeb energetycznych odbiorcy, przedsiębiorstw, a w szczególności zaś kryteria wskazane w art. 1 ust. 2 Prawa energetycznego” (wyrok SAM z 12.01.2000 r., sygn. akt XVII Ame 49/99). Rozstrzygając spór w zakresie odmowy zawarcia umowy, Prezes URE uwzględnić musi całokształt sytuacji prawnej i faktycznej sprawy, oraz powinien on w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na tej podstawie wydać obiektywną i uzasadnioną decyzję.
a) Publicznoprawny obowiązek zawarcia umowy
Podkreślić należy, że spory rozstrzygane przez Prezesa URE dotyczą umów, których zawarcie jest publicznoprawnym obowiązkiem przedsiębiorstw energetycznych. Oznacza to, że nie wszystkie umowy, jakie zawierają przedsiębiorstwa energetyczne podlegają jurysdykcji Prezesa URE. Wynika to po pierwsze, już z samej treści art. 8 ust. 1 ustawy, który wprowadza określone rodzaje sporów oraz z faktu, że Prezes URE – jako organ administracji, uzyskał kontrolę nad tymi kategoriami umów, których zawarcie, przedsiębiorstwa energetyczne realizują wypełniając zadania przedsiębiorstw użyteczności publicznej. Istotę przedmiotowego obowiązku lapidarnie ujął SAM w wyroku z12.01.2000 r., sygn. akt XVII Ame 49/99, w którym wskazał, że „W świetle art. 7 ust. 1 Prawa energetycznego, na przedsiębiorstwie energetycznym, spoczywa publicznoprawny obowiązek zawarcia umowy. Innymi słowy, bez uzasadnionego powodu, przedsiębiorstwo energetyczne nie może odmówić zawarcia umowy, zachowując jednakże prawo do negocjowania jej treści”.
Zakres obowiązku zawarcia umowy jest objęty regulacją zawartą m.in. w art. 4 ust. 2, art. 4c ust. 3, art. 4d ust. 1, art. 4e ust. 1, art. 5a ust. 1 i 3 oraz art. 7 ust. 1 ustawy. Publicznoprawny obowiązek zawarcia umów może także wynikać z koncesji udzielonych przedsiębiorstwom energetycznym33). Obowiązek ten nie jest obowiązkiem bezwzględnym, lecz aktualizuje się tylko przy spełnieniu określonych warunków. Inne warunki występują przy przyłączeniu do sieci34), a inne przy zawarciu umowy sprzedaży paliw lub energii35).
Wobec czego, uznać należałoby, że art. 8 ust. 1 ustawy, stanowi przepis proceduralny, a powołane powyżej artykuły są przepisami materialnoprawnymi, pozwalającymi ustalić, istnienie lub nieistnienie obowiązku zawarcia umowy przez przedsiębiorstwa energetyczne. W tym kontekście widać, że ingerencja Prezesa URE w sferę stosunków cywilnoprawnych nie jest nieograniczona, lecz dotyczy tylko wycinka tych relacji. W efekcie, Prezes URE, nie orzeka zawarcia umowy, jeżeli w ramach przeprowadzonego postępowania dowodowego, stwierdzi, że na przedsiębiorstwie energetycznym nie ciąży obowiązek zawarcia umowy. A zatem, rozstrzygnięcia Prezesa URE, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy, dotyczą takich przypadków, gdy po stronie przedsiębiorstwa energetycznego leży obowiązek zawarcia stosownej umowy.
Z tymi kwestiami, dodatkowo łączy się, powstała w praktyce rozstrzygania sporów i związana z literalną interpretacją słowa „odmowa”, wątpliwość czy podmiotem posiadającym czynną legitymację do wszczęcia sporu z art. 8 ust. 1 ustawy, jest także przedsiębiorstwo energetyczne. Zwrócić należy uwagę, że pogląd, iż stroną postępowania administracyjnego, uprawnioną do wystąpienia z wnioskiem na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy, jest również przedsiębiorstwo energetyczne, nie został zakwestionowany w orzecznictwie SOKiK. Wynika z niego, że „w przypadku sporu, dotyczącego treści umowy, każda ze stron może żądać, aby treść została ustalona przez Prezesa URE w trybie art. 8 ust. 1 prawa energetycznego” (wyrok z 16.02.2005 r., sygn. akt XVII AmE 54/03) oraz, że „… stronami umowy w rozumieniu art. 8 ust. 1 są podmiot żądający zawarcia umowy i przedsiębiorstwo energetyczne” (postanowienie z 29.03.2005 r., sygn. akt Amz 60/04). Prowadzi to do pewnej niespójności linii orzeczniczej tego Sądu, który we wcześniejszych orzeczeniach kładł zdecydowany naciska na fakt, iż publicznoprawny obowiązek zawarcia umowy ciąży na przedsiębiorstwie energetycznym a nie na odbiorcy, wobec czego to ten drugi może jedynie skutecznie wnioskować o rozstrzygnięcie sporu z art. 8 ust. 1 ustawy dotyczącego odmowy zawarcia umowy. Zgodnie bowiem z tezą zawartą w uzasadnieniu wyroku SAM z 26 maja 1999 r., sygn. akt XVII Ame 2/99, „art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego, należy interpretować w powiązaniu z art. 7 ust. 1 i art. 4 ust. 2 tej ustawy”. W ocenie Sądu, „powyższe przepisy rozstrzygają o kwestii obowiązku zawarcia umowy sprzedaży, nie zawierając bliższych zapisów, co do charakteru tego obowiązku. Z kolei art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego, jest przepisem kompetencyjnym, poddającym właściwości rzeczowej Prezesa URE rozstrzyganie spraw spornych, w zakresie, o którym mowa w art. 7 ust. 1 oraz art. 4 ust. 2 ustawy – Prawo energetyczne. Tak więc, wszczęcie postępowania administracyjnego, na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne, powinno zostać poprzedzone złożeniem wniosku przez podmiot, uprawniony w świetle ustawy – Prawo energetyczne, do żądania określonego zachowania przez drugą stronę. Natomiast przepisy art. 7 ust. 1 oraz art. 4 ust. 2 ustawy – Prawo energetyczne nie przewidują po stronie odbiorcy energii publicznoprawnego obowiązku zawarcia umowy”. Ostatecznie, kwestia ta w najnowszym orzecznictwie SOKiK nie została rozstrzygnięta i przesądzona. Biorąc jednak pod uwagę, że to na przedsiębiorstwa energetyczne nałożone zostały określone obowiązki a nie na odbiorców – zwłaszcza w okresie uzyskania przez nich prawa wyboru sprzedawcy – a „odmowa” zawarcia umowy powinna być szeroko interpretowana, przychylałabym się do poglądu, że to jedynie odbiorca jest uprawniony do występowania do Prezesa URE z wnioskiem o rozpatrzenie sporu, co do zawarcia umowy z przedsiębiorstwem energetycznym.
Niezależnie od powyższego, w praktyce, mogą wystąpić przypadki, w których przedsiębiorstwo energetyczne uprawnione jest w świetle przepisów ustawy – Prawo energetyczne, do wystąpienia z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu określonego w art. 8 ust. 1. Spór ten dotyczyć może sytuacji, gdy drugą stroną jest także przedsiębiorstwo energetyczne. Może odnosić się on również do ustalenia warunków świadczenia usług polegających na przesyłaniu paliw lub energii wydobywanych lub wytwarzanych w kraju. W tym przypadku, istnieje możliwość zaistnienia sporu pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami energetycznymi, z których jedno jest zobowiązane do określonego przez przepis art. 4 ust. 2 ustawy – Prawo energetyczne zachowania, natomiast drugiemu przysługuje prawo zwrócenia się do Prezesa URE z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu w trybie art. 8 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne.
Treść decyzji Prezesa URE w sprawie odmowy zawarcia umowy
Treść decyzji Prezesa URE dotyczących rozstrzygnięć w zakresie sporów odnoszących się do umów, widocznie ewoluowała w trakcie doświadczenia, jakie w swojej działalności zdobywał Prezes URE, a także pod wpływem orzecznictwa SAM-SOKiK36). W mojej ocenie, można wyróżnić trzy zasadnicze okresy, w którym występowały określone tendencje, a mianowicie okres I do 7.04.1999 r., okres II – od 7.04.1999 r. do 24.03.2005 r. oraz okres III – od 24.03.2005 r. do chwili obecnej. Powołane daty dzienne, to daty orzeczeń SAM –SOKiK, które miały zdecydowany wpływ na ukształtowanie i zmianę linii orzeczniczej tego Sądu, pomimo faktu, że przepis art. 8 ust. 1 ustawy nie ulegał diametralnej zmianie.
I okres
W początkowym, pierwszym, okresie działalności, Prezes URE uznawał się za niewłaściwego, w sprawie orzekania treści umowy o przyłączenie do sieci lub umowy sprzedaży paliw lub energii. Decyzje Prezesa URE wydane w ramach tych sporów, w sentencji określały jedynie, czy na przedsiębiorstwie energetycznym ciąży obowiązek zawarcia danej umowy czy też nie. Faktycznie decyzja taka nic nie dawała odbiorcy, gdyż nie rozwiązywała sprawy. Stwierdzała ona jedynie, że po stronie przedsiębiorstwa istnieje obowiązek zawarcia umowy, natomiast odbiorca mógł dochodzić dalszych roszczeń z tym związanych przed sądem powszechnym lub też przed Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o ile działania przedsiębiorstwa energetycznego stanowiły naruszenie przepisów antymonopolowych.
II okres
Przełomowym w przedmiotowym zakresie był wyrok SAM z 7.04.1999 r., sygn. akt Ame 85/98/E). Sąd przychylił się w nim do rozszerzającej wykładni art. 8 ust. 1, twierdząc, że nie sposób przyjąć, aby ustawodawca przyznając Prezesowi URE kompetencje orzecznicze, zakładał, iż kompetencje te nie obejmują ingerowania w treść zawieranych umów, za pośrednictwem instrumentów prawnoprocesowych. Sąd uznał, że „w razie braku zgody jednej ze stron na zawarcie umowy, druga strona może żądać w trybie postępowania administracyjnego, aby treść umowy z przedsiębiorstwem energetycznym, została ustalona przez Prezesa URE w trybie art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego, a więc w drodze decyzji administracyjnej. Żądanie strony, która wszczyna postępowanie administracyjne, zbliżone jest swym charakterem do funkcjonującego na gruncie odrębnych przepisów powództwa o ustalenie (ukształtowanie) stosunku prawnego. W następstwie takiego wniosku (żądania), Prezes URE uzyskuje ustawową legitymację do ukształtowania między stronami spornej umowy, w granicach przysługującej stronom swobody kontraktowania. Innymi słowy, Prezesa URE dotyczą te wszystkie ograniczenia, które odnoszą się do zasady swobody umów, przysługującej stronom (art. 3531 KC). W świetle tego przepisu, strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel, nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ani ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Decyzja Prezesa URE wydana w trybie art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego niejako zastępuje oświadczenie woli obu stron w przedmiocie zawarcia umowy (por. w drodze analogii art. 64 KC). (…) Decyzja ustalająca treść umowy i orzekająca jej zawarcie ma charakter konstytutywny, a zatem prawotwórczy”. Wobec powyższego, w wyroku SAM z 21.07.1999 r., sygn. akt XVII Ame 24/99, doszedł do wniosku, że ,,jeżeli przedmiotem postępowania jest ustalenie treści umowy o przyłączenie do sieci przedsiębiorstwa energetycznego, decyzja Prezesa URE, wydana w trybie art. 8 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne, powinna orzec o zawarciu umowy, jeżeli żądający zawarcia spełnia warunki przyłączenia do sieci. Natomiast, wadliwa jest decyzja ograniczająca się do stwierdzenia po stronie przedsiębiorstwa energetycznego, obowiązku przyłączenia do sieci energetycznej nieruchomości odbiorcy, przy uwzględnieniu postanowień taryfy i przepisów wykonawczych do ustawy – Prawo energetyczne”. Takie podejście znalazło odbicie w dalszych wyrokach. W orzeczeniu z 12.01.2000 r., sygn. akt XVII Ame 49/99, SAM reasumując potwierdził, że „w razie braku zgody na zawarcie umowy sprzedaży paliw lub energii, zainteresowana strona może żądać w trybie postępowania administracyjnego, aby umowa, której jedną ze stron jest przedsiębiorstwo energetyczne, została ustalona przez organ regulacyjny w trybie art. 8 ust. 1”. Ponadto, w wyroku tym stwierdził, że „mając na uwadze art. 5 ust. 1 Prawa energetycznego, w którego świetle zarówno świadczenie usług przesyłowych, jak i dostarczanie paliw lub energii, dokonywane jest na podstawie umowy, przyznane organowi regulacyjnemu kompetencje orzecznicze, o których mowa w art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego, zakładają ingerowanie tego organu w system umów, w tym także w ich treść, za pośrednictwem instrumentów prawnoprocesowych. Dlatego, organ regulacyjny rozpoznając sprawę, której przedmiotem jest żądanie zawarcia umowy sprzedaży, powinien dążyć do zawarcia umowy decyzją administracyjną. Każde bowiem inne rozstrzygnięcie, chociażby intencją wspomnianego organu miało być zapewnienie odbiorcy, dostaw paliw lub energii, zasadniczo nie gwarantuje zawarcia wspomnianej umowy. Należy dodać, że poza Prezesem URE (a także i SAM) brak jest innego organu, do którego kompetencji należałoby orzekanie o zawarciu umowy sprzedaży paliw lub energii, jeżeli same zainteresowane strony nie są w stanie ustalić treści takiej umowy. Wymaga także podkreślenia, iż dla zawarcia umowy potrzebne jest złożenie przez strony zgodnych oświadczeń woli w zakresie postanowień, stanowiących przedmiot rokowań (por. art. 72 KC). Zatem, w braku takiej zgody, prawomocna decyzja organu regulacyjnego, odpowiednio do treści art. 64 KC, zastępuje takie oświadczenie woli, mające skutek prawny zawarcia umowy”.
Późniejsze orzeczenia jedynie utrzymywały tak wyznaczoną linię orzeczniczą Sądu. I tak, w wyroku z 4.12.2000 r., sygn. akt XVII Ame 92/00, Sąd stwierdził, że „ograniczenie się do stwierdzenia istnienia po stronie Zakładu jedynie obowiązku przyłączenia, bez ukształtowania treści zawieranej umowy, jest wadliwe. (…). Decyzja taka jest wadliwa, gdyż nie zawiera rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 107 § 1 KPA”. W ocenie Sądu, decyzja taka wydana jest z rażącym naruszeniem przepisów, co przesądza o jej nieważności. Co istotne, kompetencje Prezesa URE do orzekania treści umowy potwierdził także Sąd Najwyższy, który w wyroku z 9 marca 2004 r., sygn. akt III SK 18/04, wskazał, że „istotą regulacji szczególnej umów przewidzianych w ustawie – Prawo energetyczne, jest zastąpienie środkami administracyjnymi, mechanizmów rynkowych. Ustalając treść umowy, Prezes URE powinien przyjmować, jako miarę zachowania abstrakcyjnego, racjonalnego przedsiębiorcy, działającego na rynku konkurencyjnym. Ustalona treść umowy, powinna zatem odpowiadać treści umowy, jaką zawarliby „racjonalni przedsiębiorcy działający na rynku konkurencyjnym”.
Pod wpływem powołanego powyżej orzecznictwa, w ramach rozstrzygania sporów co do zawarcia umowy, Prezes URE zaczął wydawać decyzje orzekające zawarcie umowy, do których załącznikiem była sporna umowa. Sentencję takiej decyzji stanowiło orzeczenie zawarcia umowy, a w uzasadnieniu faktycznym i prawnym, Prezes URE wskazywał, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, iż na danym przedsiębiorstwie energetycznym ciąży obowiązek zawarcia umowy, wobec czego zasadnym było zawarcie umowy w drodze decyzji administracyjnej. Jednocześnie, wydając decyzję, Prezes URE rozstrzygał zapisy umowy, które − na etapie przed złożeniem wniosku do tego organu – stanowiły elementy sporne i uniemożliwiały stronom dojście do porozumienia w zakresie zawarcia umowy.
W przedmiotowym okresie, orzecznictwo SOKiK wzbogaciło wykładnie zagadnień merytorycznych wynikających z poszczególnych problemów, powstałych na tle zawarcia umowy. Na uwagę zasługuje wyrok z 16.07.2003 r., sygn. akt XVII Ame 59/02, w którym SOKiK wypowiedział się w zakresie braku istnienia prawnych i technicznych warunków do zawarcia z właścicielami lokali mieszkalnych odrębnych umów sprzedaży ciepła. W sentencji orzeczenia wskazał, że „Wspólnota Mieszkaniowa działa w imieniu własnym ale na rzecz współwłaścicieli. W związku z tym, spoczywa na niej wynikający z art. 45a ust. 6 Prawa energetycznego, obowiązek rozliczania na poszczególne lokale całkowitych kosztów zakupu ciepła. Wymieniony przepis wyłącza możliwość prowadzenia w takim wypadku bezpośrednich rozliczeń między SPEC (przedsiębiorstwo energetyczne) a właścicielami, bądź najemcami lokali. Prawidłowo więc przyjął Prezes URE, że instalacje i urządzenia c.o. w objętym decyzją budynku nie dają możliwości prowadzenia rozliczeń bezpośrednio między dostawcą ciepłą a indywidualnymi odbiorcami w lokalach. Stanowi to wystarczającą i samodzielną przesłankę do uznania, iż z powodu braku technicznych i prawnych warunków dostarczania, na PEC nie ciąży obowiązek zawarcia z odwołującą się umowy sprzedaży ciepła. Obowiązek ten, ogranicza się do sprzedaży ciepła Wspólnocie Mieszkaniowej zarządzającej budynkiem”. Z kolei, w ramach sprawy dotyczącej wstrzymania dostaw, SAM określił, że „Każda z umów o dostarczanie energii elektrycznej zawarta przez przedsiębiorstwo energetyczne z tym samym odbiorcą, tworzy odrębny stosunek zobowiązaniowy” (wyrok z 12.05.1999 r., sygn. akt XVII Ame 1/99). Sąd wypowiedział się co do kwestii określenia miejsca przyłączenia do sieci, które musi uwzględniać okoliczności faktyczne realizowanej inwestycji, dla której przewidywane jest zasilanie. W razie zaistnienia w tym przedmiocie sporu, kwestie tę władny jest rozstrzygnąć Prezes URE, stosownie do art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego (tak wyrok S.A. z 26 kwietnia 2000 r., sygn. akt XVII Ame 57/99). Niemniej jednak „przyłączany podmiot nie ma kompetencji decydowania o miejscu przyłączenia, a w szczególności czy w dacie zawarcia umowy o przyłączenie do sieci ma być to sieć istniejąca czy projektowana” (tak wyrok S.A. z 7.04.1999 r., sygn. akt XVII Ama 85/98/E). Ponadto, niejednokrotnie SAM przedstawił swój pogląd, dotyczący podmiotu uprawnionego do określenia w umowie sprzedaży ilości mocy zamówionej. Podmiotem taki, bez wątpienia w ocenie Sądu, jest odbiorca a nie dostawca paliw lub energii. Wymuszanie przez dostawcę wyższej mocy cieplnej, niż to określił odbiorca − adekwatnie do swoich potrzeb, stanowi przejaw praktyki monopolistycznej dostawcy (wyrok SAM z 20.10.1999 r., sygn. akt XVII Ama 33/99).
Co istotne, SAM wypowiedział się także w kwestiach proceduralnych związanych z samą decyzją Prezesa URE orzekającą zawarcie umowy. W wyroku z 26.11.2001 r., sygn. akt XVII Ame 7/01, SAM podniósł bowiem, że „Decyzja Prezesa URE, wydana na podstawie art. 8 ust. 1 Prawo energetyczne, jako decyzja zastępująca zgodne oświadczenie woli stron, a więc kształtująca łączący je stosunek prawny, powinna uwzględniać stan prawny, obowiązujący w dniu jej wydania”. W późniejszym zaś orzeczeniu, SAM dookreślił, że „zawarcie umowy decyzją Prezesa URE, wydaną w trybie art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego, wywiera swój skutek w dacie uprawomocnienia się takiej decyzji lub wyroku SAM. Dlatego narusza prawo, decyzja Prezesa URE, która określa moment zawarcia umowy na datę wcześniejszą niż podjęta decyzja” (wyrok z 24.05.2000 r., sygn. akt XVII Ame 23/00).
W przedmiotowym okresie, orzecznictwo SOKiK poszło jeszcze szerzej, tj. przyjęto, że uprawnienie Prezesa URE dotyczy ukształtowania treści nie tylko jeszcze nie zawartej umowy, ale także zmiany umowy i wynikłych na tym tle sporów (np. odbiorca chce renegocjacji niektórych postanowień umowy już zawartej a przedsiębiorstwo energetyczne nie zgadza się na to). Na interpretację taką wskazywały tezy, przytoczone przez SAM w postanowieniu z 24 czerwca 1999 r., sygn. akt XVII Ame 21/99, które pozwalały Prezesowi URE na ustalenie treści także niektórych postanowień umowy. W zakresie tym, warto powołać także wyrok SAM z 20 października 1999 r., sygn. akt Ame 33/99, gdzie wskazano, że wykładnia funkcjonalna art. 8 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne przemawia za wykładnią rozszerzającą, a więc obejmującą także i zmiany umowy. W ocenie Sądu, Prezes URE miał zatem kompetencje w zakresie orzekania w przedmiocie zmiany umowy. W wyroku SAM z 4 grudnia 2000 r., sygn. akt XVII Ame 27/00, Sąd ten stwierdził, że „orzekając o zawarciu (zmianie) umowy, Prezes URE ma obowiązek rozstrzygnąć o wszystkich spornych postanowieniach umowy. Co więcej, decyzja Prezesa URE orzekająca zawarcie umowy, wydana w trybie art. 8 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne, powinna obejmować wszystkie istotne postanowienia danej umowy, a ponadto postanowienia stanowiące przedmiot sporu pomiędzy stronami” (wyrok z 21.03.2001 r., sygn. akt XVII Ame 30/00). W powołanych orzeczeniach, przyznając Prezesowi URE uprawnienie do rozstrzygania sporów powstałych na tle zmiany umowy już zawartej, Sąd przyjął rozumowanie ad maori ad minus, co oznaczało, że skoro organ ten ma możliwość zawarcia umowy, to tym samym ma prawo do czynienia mniej, czyli orzeczenia jej zmiany. Tak ukształtowaną linię orzeczniczą, podtrzymywał SOKiK w kolejnych wyrokach w sprawach o zmianę umowy o przyłączenie do sieci oraz zmianę umowy sprzedaży ciepła i energii elektrycznej – np. wyroki z 3.10.2001 r., sygn. akt XVII Ame 66/00, 25.11.2002 r., sygn. akt XVII Ame 14/02 czy 8.11.2004 r., sygn. akt XVII Ame 69/03.
W ramach rozpatrywania odwołań, w badanym okresie SOKiK wyodrębnił także grupę sporów związanych z umowami, których rozpatrywanie nie leży w granicach uprawnień Prezesa URE. W wyroku z 17.09.2003 r., sygn. akt XVII Ame 101/02, Sąd ten potwierdził stanowisko Prezesa URE, że decyzja orzekająca zawarcie umowy ma charakter konstytutywny, a zatem rozstrzygnięcie może dotyczyć jedynie stanu przyszłego. Prezes URE nie posiada zaś kompetencji do rozstrzygania kwestii rozliczeń z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania wcześniejszych umów, gdyż należy to do właściwości sądów powszechnych. Kompetencje zakreślone art. 8 ust. 1 ustawy, nie obejmują więc rozstrzygania sporów, co do sposobu rozliczeń z tytułu zawartych i wykonywanych umów. Prezes URE nie ma też uprawnień do dokonywania wykładni zapisów zawartej umowy. Rozstrzyganie w tym zakresie stanowi wyłącznie uprawnienie sądów powszechnych. Ponadto, jak podkreślił SOKiK, „dokonując wykładni art. 8 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne, należy mieć na względzie zasadę wolności prowadzenia działalności gospodarczej, wyrażoną w art. 22 Konstytucji RP”. Zdaniem Sądu, „rozstrzygając w zakresie umocowania wynikającego z art. 8 ust. 1 ustawy, Prezes URE powinien ograniczać swoją ingerencję w stosunki stron do niezbędnego minimum, mając na względzie interes społeczny”.
III okres
Na diametralną zmianę linii orzeczniczej37) i tym samym ograniczenie kompetencji Prezesa URE miały wpływ orzeczenia Sądu Najwyższego (zwany dalej SN). Pierwszym symptomem, zwiastującym skorygowanie wykładni przyjętej przez SAM/SOKiK, był wyrok SN z 12 września 2003 r., sygn. akt I CKN 504/01, w którym Sąd ten uznał, że „W trybie art. 8 Prawa energetycznego, nie można dochodzić nakazania zmiany umowy, nawet wtedy, kiedy odbiorcy energii elektrycznej zostały narzucone uciążliwe warunki umowy, wskutek stosowania praktyki monopolistycznej. Właściwym i jedynie uprawnionym organem do rozpoznania tego rodzaju zarzutu jest Prezes UOKiK”. Kolejnym ważnym orzeczeniem SN, był wyrok z 7 października 2004 r., sygn. akt III SK 56/04, w uzasadnieniu którego, Sąd wskazał, że „w wyroku z dnia 12 września 2003 r. I CKN 504/01 (dotąd niepublikowany), Sąd Najwyższy, zauważył, że art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego, umożliwia ukształtowanie warunków umowy jeszcze niezawartej wobec nie dojścia stron tej umowy do porozumienia. Oznacza to, że Prezes URE nie może orzekać w sprawach spornych dotyczących umów już zawartych. Zgodnie z powołanym przepisem, Prezes URE rozpoznaje spory dotyczące ustalania warunków świadczenia usług, odmowy przyłączenia do sieci czy odmowy zawarcia umowy. Przyszły odbiorca energii może w postępowaniu przed Prezesem URE domagać się ustalenia treści umowy i w tym zakresie droga postępowania cywilnego jest wyłączona. Prezes URE nie ma jednak jurysdykcji w sprawach dotyczących umów już zawartych”.Taka interpretacja musiała znaleźć swoje bezpośrednie przełożenie w poglądzie reprezentowanym przez SOKiK. W konsekwencji, w uzasadnieniu wyroku z 24 marca 2005 r., sygn. akt XVII Ame 14/04, po raz pierwszy SOKiK odwołał się do wyroków SN. Wskazał w nim, że „W wyroku z dnia 12 września 2003 r. I CKN 504/01 oraz z dnia 7 października 2004 r., III SK 56/04, Sąd Najwyższy przyjął jednak, że art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego umożliwia ukształtowanie w drodze decyzji administracyjnej warunków umowy jeszcze nie zawartej, wobec nie dojścia stron tej umowy do porozumienia. Oznacza to, że Prezes URE nie może orzekać w sprawach dotyczących umów już zawartych. Sąd orzekający wykładnię omawianego przepisu, dokonaną przez Sąd Najwyższy i uznając, że Prezes URE nie ma jurysdykcji w sprawach umów już zawartych przyjął, że nie ma on uprawnień do zmieniania, na wniosek strony, postanowień umowy”. Po tym wyroku, zaskarżone decyzje Prezesa URE, orzekające zmianę umowy, nie zostały przez SOKiK utrzymane. Konsekwentnie Sąd uchylał takie decyzje i umarzał postępowanie odwoławcze, w sposób jednoznaczny podporządkowując się kierunkowi wytyczonemu przez Sąd Najwyższy. Tak np. wyroki w sprawie zmiany umowy sprzedaży paliw gazowych (z 8 marca 2006 r., sygn. akt XVII Ame 98/04 i XVII AME 105/04), zmiany treści umowy sprzedaży ciepła (z 16 marca 2006 r., sygn. akt XVII AmE 3/05) czy też zmiany umowy sprzedaży energii elektrycznej (z 13 czerwca 2006 r., sygn. akt XVII AME 69/05). W świetle tego, w chwili obecnej, w przypadku złożenia wniosku odbiorcy o rozstrzygnięcie – na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy – sporu w zakresie zmiany np. umowy o przyłączenie do sieci, wniosek taki winien być zwrócony, stosownie do trybu określonego art. 66 § 3 Kpa38).
Podsumowanie
Ogólnym rozwiązaniem, dotyczącym rozpatrywania sporów w zakresie umów cywilnoprawnych – ukształtowanych przez strony na zasadzie swobody umów – jest powierzenie kompetencji w tym zakresie sądom powszechnym. Może to dotyczyć np. powództwa o istnienie lub nieistnienie umowy, wykonania zobowiązania wynikającego z umowy już zawartej. W świetle powyższego, istotnym odstępstwem od tej reguły, jest przyznanie kompetencji do rozpatrywania sporów − wynikłych na kanwie umów − organowi administracji publicznej, takim jak Prezes URE. Należy podkreślić, że wyposażenie Prezesa URE do rozstrzygania sporów na linii odbiorca-przedsiębiorstwo energetyczne w zakresie umów było słusznym rozstrzygnięciem. Organ ten posiada zespół specjalistów posiadających wąską, wyspecjalizowaną wiedzę, bez której sądom powszechnym trudno byłoby podejmować właściwe rozstrzygnięcie. Rozstrzyganie sporów przez jeden organ regulacyjny zapewnia poza tym jednolite orzecznictwo w skali kraju. Ponadto, należy przyjąć, że w praktyce, rozstrzyganie sporów przez Prezesa URE powinno następować szybciej, niż gdyby postępowanie toczyło się przed, obciążonymi znaczną liczbą spraw, sądami powszechnymi39).
Jak powyżej wskazałam, możliwość kształtowania umów dotyczy tylko wąskiego wycinka umów przewidzianych w ustawie – Prawo energetyczne i wiąże się z ustaleniem przez Prezesa URE, ciążącego na danym przedsiębiorstwie energetycznym, publicznoprawnego obowiązku zawarcia umowy, który stanowi warunek sine qua non zawarcia umowy w trybie rozstrzygania sporu na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy. Treść rozstrzygnięć Prezesa URE, wydawanych na tej podstawie, jak szczegółowo pokazałam, ulegała zmianie, przy uwzględnieniu kierunków wytyczonych orzeczeniami SAM/SKOKiK. Ostatecznie, orzeczenia SN przesądziły o granicach kompetencji Prezesa URE do zawierania umów w ramach rozstrzygania spraw spornych z art. 8 ust. 1 ustawy. Analizując obecne orzecznictwo SOKiK łatwo zauważyć spadek ilości odwołań – a tym samym spraw – dotyczących zawarcia umów, co świadczyłoby o tym, że więcej spraw spornych powstaje jednak na tle zmiany umowy, niż na tle samego zawarcia umowy w ogóle. Stąd też, aktualne orzeczenia SOKiK utrzymują decyzje Prezesa URE w sprawie m.in. odmowy zawarcia umowy sprzedaży energii elektrycznej (np. wyrok z 12.04.2006 r., sygn. akt XVII AmE 10/05 i z 24.01.2007 r., sygn. akt XVII AmE 41/06) czy też odmowy przyłączenia do sieci ciepłowniczej i elektroenergetycznej (wyrok z 17.05.2006 r., sygn. akt XVII AmE 15/05 i z 4.04.2007 r., sygn. akt XVII AmE 159/06). Ze względów praktycznych i z punktu widzenia interesów odbiorców, można zauważyć, że orzeczenia SN pogorszyły ich sytuację. Rozpatrując bowiem spór o zmianę umowy, odbiorca – przy np. wstrzymaniu dostaw – miał możliwość złożenia wniosku z art. 8 ust. 2 ustawy, mocą którego Prezes URE mógł wydać postanowienie o podjęciu bądź kontynuacji dostaw np. energii elektrycznej. Obecnie, w takim przypadku, odbiorca musi wystąpić do sądu powszechnego, co widocznie wydłuża drogę postępowania. Zastanawiające jest także, jak kształtować się będą relacje w zakresie zawierania umów po dniu 1 lipca 2007 r., kiedy wszyscy odbiorcy uzyskają prawo zmiany dostawcy. Niewątpliwie praktyka pokaże jaki procent odbiorców z tego prawa skorzysta i jaki procent ewentualnych sporów powstałych na tym tle będzie trafiać do Prezesa URE. Spory i problemy z odbiorcami, mogą pojawić się już w związku z obowiązkiem dostosowania – do dnia 30 czerwca 2007 r. − przez przedsiębiorstwa energetyczne, umów o świadczenie usług dystrybucji energii elektrycznej i sprzedaży energii elektrycznej. Nie wiadomo czy to dostosowanie będzie oznaczało zawarcie nowej umowy czy też zmianę dotychczasowej. Aktualny zatem będzie podział wypracowany przez SN i SOKiK, co oznacza, że zmiany nie będą objęte kognicją Prezesa URE. Konsekwentnie, docelowo, w zmienionych warunkach funkcjonowania systemu elektroenergetycznego i gazowego, Prezes URE będzie mógł kształtować jedynie umowy jeszcze nie zawarte, a więc np. umowę sprzedaży energii elektrycznej z nowym sprzedawcą, umowę o świadczenie usługi dystrybucyjnej czy też umowę kompleksową. Wszelkie zmiany dotychczasowych umów lub „nowych” umów ale już zawartych, nawet jeśli pewne ich postanowienia będą utrudniały np. zmianę dostawcy, władny będzie rozpatrzyć jedynie sąd powszechny.
1) Z. Gawlik, J. Gajdo, Podstawy prawa cywilnego – Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2003 r., str. 45.
2) Odnośnie do różnić pomiędzy tymi stosunkami patrz np. E. Ura, E. Ura, Prawo administracyjne, Warszawa 2006 r., str. 42-44.
3) Por. J. Guść, O właściwości (naturze) stosunku prawnego, Państwo i Prawo nr 4/1997, str. 16.
4) Por. Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 18.03.1968 r., OSP 1968, poz. 151.
5) W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2004 r., str. 137.
6) Art. 3 pkt 12 ustawy.
7) Odnośnie do charakterystyki poszczególnych umów patrz także B. Kasprzyk, Prawo energetyczne w gminie, Poznań 2004 r., str. 80-88.
8) Obecnie obowiązujące: Dyrektywa 2003/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26 czerwca 2003 r. w sprawie wspólnych zasad dla wewnętrznego rynku energii elektrycznej i uchylająca Dyrektywę 96/92/WE (Dz. U. UE z 15.7.2003 r., L176/37) oraz Dyrektywa 2003/55/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z 26.06.2003 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylająca Dyrektywę 98/30/WE (Dz. Urz. UE z 15.07.2003 r., L176, s. 57-78).
9) W tym kontekście warto podkreślić, że energia elektryczna jest traktowana jako samodzielny towar także w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości − patrz orzeczenie w sprawie C-6/64 Costa v. ENEL ECR [1964], str. 585, C – 393/92 Almelo v. Ijsselmmij ECR [1994], s. I-1477, C-97/98 Jägerskiöld v. Gustafsson ECR [1998], s. I-7319 oraz w sprawie C-213/96 Outokumpu (ECR 1998, s. I-1777).
10) A. Walaszek-Pyzioł, W. Pyzioł, Prawo energetyczne – Komentarz, Warszawa 1998 r., str. 27.
11) A. Dobroczyńska, L. Juchniewicz, B. Zaleski, Regulacja energetyki w Polsce, Warszawa-Toruń 2001 r., str. 105-106.
12) I. Muszyński, Ustawa Prawo energetyczne – komentarz, Warszawa 2000 r., str. 27.
13) ibidem
14) Jest nim przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem paliw gazowych lub energii elektrycznej, odpowiedzialne za ruch sieciowy w systemie przesyłowym gazowym lub systemie przesyłowych elektroenergetycznym, bieżące i długookresowe bezpieczeństwo funkcjonowania tego systemu, eksploatację, konserwację, remonty oraz niezbędną rozbudowę sieci przesyłowej, w tym połączeń z innymi systemami gazowymi albo innymi systemami elektroenergetycznymi (art. 3 pkt 24 ustawy).
15) Jest nim przedsiębiorstwo energetyczne, zajmujące się dystrybucją paliw gazowych lub energii elektrycznej, odpowiedzialne za ruch sieciowy w systemie dystrybucyjnym gazowym albo systemie dystrybucyjnym elektroenergetycznym, niecące i długookresowe bezpieczeństwo funkcjonowania tego systemu, eksploatację, konserwacje, remonty oraz niezbędną rozbudowę sieci dystrybucyjnej, w tym połączeń z innymi systemami gazowymi albo innymi systemami elektroenergetycznymi (art. 3 pkt 25 ustawy).
16) Dokonana ustawą z 12 stycznia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo energetyczne, ustawy – Prawo ochrony środowiska oraz ustawy o systemie oceny zgodności (Dz. U. z 2007 r. Nr 21, poz. 124).
17) A contrario, podmiot odpowiedzialny za bilansowanie handlowe, to osoba fizyczna lub prawna uczestnicząca w centralnym mechanizmie bilansowania handlowego na podstawie umowy s operatorem systemu przesyłowego, zajmująca się bilansowaniem handlowym użytkowników systemu (art. 3 pkt 42 ustawy).
18) Ponadto, art. 4 ust. 1 ustawy z 12 stycznia 2007 r. określił, iż do 30 czerwca 2007 r. przedsiębiorstwa energetyczne dostosują umowy o świadczenie usług dystrybucji energii elektrycznej i umowy sprzedaży energii elektrycznej do wymagań określonych w art. 5 ust. 2a i 2b ustawy, w brzmieniu nadanym ustawą z 12 stycznia 2007 r.
19) Warto zauważyć, że odbiorcy ciepła stali się już odbiorcami uprawnionymi od 1 stycznia 2003 r. − § 5 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 20.01.2003 r. w sprawie harmonogramu uzyskiwania przez odbiorców prawa do korzystania z usług przesyłowych (Dz. U. z 2003 r. Nr 17, poz. 158).
20) Sprzedawca z urzędu jest obowiązany do zapewnienia świadczenia usługi kompleksowej i do zawarcia umowy kompleksowej, na zasadach równoprawnego traktowania, z odbiorcą paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, niekorzystającym z prawa wyboru sprzedawcy i przyłączonym do sieci przedsiębiorstwa energetycznego wskazanego w koncesji sprzedawcy z urzędu (art. 5a ust. 1). Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii elektrycznej jest obowiązane do zawarcia ze sprzedawcą z urzędu umowy o świadczenie usługi przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii elektrycznej w celu dostarczania tych paliw lub energii odbiorcy paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, któremu sprzedawca z urzędu jest obowiązany zapewnić świadczenie usługi kompleksowej. Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją ciepła jest obowiązane do zawarcia umowy kompleksowej z odbiorcą końcowym przyłączonym do sieci ciepłowniczej tego przedsiębiorstwa na wniosek tego odbiorcy. Odbiorca paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym może zrezygnować z usługi kompleksowej świadczonej przez sprzedawcę z urzędu. Odbiorca paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, który zrezygnuje z usługi kompleksowej, zachowując przewidziany w umowie okres jej wypowiedzenia, nie może być obciążony przez sprzedawcę z urzędu żadnymi dodatkowymi kosztami z tego tytułu (art. 5a ust. 2-4 ustawy).
21) Jedynie w słowniczku ustawy można znaleźć definicje transportu, który wymiennie użyty jest ze słowem przesyłanie i oznacza, transport paliw gazowych sieciami przesyłowymi w celu ich dostarczania do sieci dystrybucyjnych lub odbiorcom końcowym, przyłączonym do sieci przesyłowych (art. 3 pkt 4 lit. a).
22) Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się magazynowaniem paliw gazowych, odpowiedzialne za eksploatację instalacji magazynowej (art. 3 pkt 26 ustawy).
23) Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się skraplaniem gazu ziemnego, sprowadzaniem, wyładunkiem lub regazyfikacją skroplonego gazu ziemnego, odpowiedzialne za eksploatację instalacji tego gazu (art. 3 pkt 27 ustawy).
24) Tu głównie: 1) energia elektryczna: rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 23 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń w obrocie energią elektryczną (Dz. U. z 2004 r. Nr 105, poz. 1114), rozporządzenie Ministra Gospodarki z 4 maja 2007 r. w sprawie funkcjonowania systemu elektroenergetycznego (Dz. U. z 2007 r. Nr 93, poz. 623); 2) rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z 15 grudnia 2004 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń w obrocie paliwami gazowymi (Dz. U. z 2004 r. Nr 277, poz. 2750), rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 6 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączania podmiotów do sieci gazowych, ruchu i eksploatacji tych sieci (Dz. U. z 2004 r. Nr 105, poz. 1113), 3) ciepło: rozporządzenie Ministra Gospodarki z 9 października 2006 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń z tytułu zaopatrzenia w ciepło (Dz. U. z 2006 r. Nr 193, poz. 1423); rozporządzenie Ministra Gospodarki z 15 stycznia 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków funkcjonowania systemów ciepłowniczych (Dz. U. z 2007 r. Nr 16, poz. 92).
25) Usługi te definiuje – powołana w przypisie 7 Dyrektywa 2003/54/WE − jako „usługi oznaczające wszystkie usługi niezbędne do funkcjonowania systemu przesyłowego lub dystrybucyjnego” (art. 2 pkt 14).
26) Umowa dotycząca udostępnienia części instalacji, która jest używana do magazynowania paliw gazowych.
27) Prezes URE rozstrzygał wtedy sprawy sporne dotyczące: 1) ustalania warunków świadczenia usług polegających na przesyłaniu paliw i energii wydobywanych i wytwarzanych w kraju, 2) odmowy przyłączenia do sieci, 3) odmowy zawarcia umowy sprzedaży energii elektrycznej, paliw gazowych lub ciepła, 4) nieuzasadnionego wstrzymania dostaw energii elektrycznej, paliw gazowych lub ciepła.
28) Obecnie – rozporządzenie Ministra Gospodarki z 19.12.2005 r. w sprawie szczegółowego zakresu obowiązków uzyskania i przedstawienia do umorzenia świadectw pochodzenia, uiszczenia opłaty zastępczej oraz zakupu energii elektrycznej i ciepła wytwarzanych w odnawialnych źródłach energii (Dz. U. z 2005 r. Nr 261, poz. 2187) – zmienione rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 3.11.2006 r. (Dz. U. z 2006 r. Nr 205, poz. 1510). W tym zakresie patrz także – artykuł R. Taradejny, Obowiązek zakupu energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii, Biuletyn URE nr 4/2005, str. 49-54.
29) W myśl art. 30 ust.1 ustawy – „Do postępowania przed Prezesem URE stosuje się, z zastrzeżeniem ust. 2-4, przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego”.
30) Tak jak to ma miejsce w stosunku do postępowań prowadzonych przed Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w oparciu o przepisy ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331).
31) Uwzględnić należy jednak w tym zakresie także fakt, że wymogi decyzji administracyjnej spełnia także pismo, nie nazwane wprawdzie decyzją, jeżeli zawiera ono minimum elementów charakteryzujących decyzję, o których mowa w art. 107 § 1 Kpa – tak SAM z 12.01.2000 r., sygn. akt XVII Ame 49/99.
32) Organ odwoławczy od decyzji/postanowień Prezesa URE – patrz art. 47946 Kodeksu postępowania administracyjnego. Do 15 grudnia 2002 r. nazwa Sądu brzmiała: Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd antymonopolowy (stąd w tekście skrót SAM).
33) „Na przedsiębiorstwie energetycznym, nie będącym tzw. przedsiębiorstwem sieciowym (np. przedsiębiorstwie wytwarzającym energię), może spoczywać obowiązek zawarcia umowy sprzedaży energii cieplnej na żądanie przedsiębiorstwa zajmującego się dystrybucją paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła, jeżeli obowiązek zawarcia takiej umowy wynika z postanowień koncesji” (wyrok SAM z 1.03.2000 r., sygn. akt XVII Ame 53/99).
34) Art. 7 ust. 1 stanowi, że „Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii jest obowiązane do zawarcia umowy o przyłączenie do sieci z podmiotami ubiegającymi się o przyłączenie do sieci, na zasadzie równoprawnego traktowania, jeżeli istnieją techniczne i ekonomiczne warunki przyłączenia do sieci i dostarczania tych paliw lub energii, a żądający zawarcia umowy spełnia warunki przyłączenia do sieci i odbioru. Jeżeli przedsiębiorstwo energetyczne odmówi zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, jest obowiązane niezwłocznie pisemnie powiadomić o odmowie jej zawarcia Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki i zainteresowany podmiot, podając przyczyny odmowy”. A art. 7 ust. 3 wskazuje, że „Obowiązek, o którym mowa w ust. 1, nie dotyczy przypadku, gdy ubiegający się o zawarcie umowy o przyłączenie do sieci nie ma tytułu prawnego do korzystania z obiektu, do którego paliwa gazowe lub energia mają być dostarczane”.
35) „Przedsiębiorstwo, o którym mowa w ust. 1, jest obowiązane do spełniania technicznych warunków dostarczania paliw gazowych lub energii określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 1-4, 7 i 8 oraz w odrębnych przepisach i koncesji” (art. 7 ust. 4).
36) Patrz także H. Palarz, Prawo energetyczne z komentarzem, Gdańsk 2000 r., str. 41-43.
37) W tym zakresie patrz artykuł G. Dylewska, R. Taradejna, Rozstrzyganie sporów przez Prezesa URE, Biuletyn URE nr 4/2005, str. 47-49.
38) W myśl tego przepisu, „Jeżeli podanie wniesiono do organu niewłaściwego, a organu właściwego nie można ustalić na podstawie danych podania, albo gdy z podania wynika, ze właściwym w sprawie jest sąd powszechny, organ, do którego podanie wniesiono, zwraca je wnoszącemu. Zwrot podania następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie”.
39) J. Baehr, E. Stawicki, Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 1999 r., str. 55.