1. Bilans produkcji i zużycia energii elektrycznej

Moc zainstalowana i osiągalna^[1]

Moc zainstalowana elektrowni krajowych na koniec 2005 r. wynosiła 34 673 MW, w tym 32 120 MW w elektrowniach zawodowych (20 352 MW na węglu kamiennym, 8 806 MW na węglu brunatnym, 769 MW spalających gaz i 2 193 MW w elektrowniach wodnych) oraz 2 553 MW w elektrowniach przemysłowych (w tym przeszło 97% w źródłach cieplnych).

W porównaniu z 2004 r., nastąpił niewielki spadek mocy zainstalowanej, tj. o 0,1%, przy czym należy odnotować, że zmniejszenie mocy zainstalowanej nastąpiło w elektrowniach zawodowych na węglu kamiennym (o 3,7%) oraz na węglu brunatnym (o 0,6%), natomiast w przypadku pozostałych elektrowni nastąpił jej wzrost.

Moc zainstalowana elektrowni niezależnych na koniec 2005 r. wynosiła 227 MW^[2].

Średnie roczne zapotrzebowanie na moc w 2005 r. wyniosło 19 777 MW i wzrosło o 265 MW, tj. o 1,4% w stosunku do 2004 r. Maksymalne zapotrzebowanie wyniosło 23 477 MW (wystąpiło 21 grudnia o godz. 17:00), zaś minimalne – 10 695 MW (wystąpiło 15 sierpnia o godz. 6:00).

Tabela A1. Zapotrzebowanie na moce wytwórcze w Krajowym Systemie Elektroenergetycznym

Rok	Popyt szczytowy [GW]	Moce dostępne (dyspozycyjne) [GW]	Inwestycje netto – moce nowo powstałe minus moce zlikwidowane [GW]
			węgiel i ropa naftowa	gaz	odnawialne źródła energii	elektrociepłownie
2000 2001 2002 2003 2004 2005	22,29 22,87 23,21 23,29 23,11 23,48	26,64 26,32 26,87 27,59 27,98 27,80	b.d. b.d. 0,2374 0,1180 -0,0662 b.d.	b.d. b.d. 0 0,3619 0,0078 b.d.	b.d. b.d. 0,0545 0,3939 0,0199 b.d.	b.d. b.d. 0,3041 -0,1616 0,1258 b.d.

Źródło: PSE − Operator SA

Tabela A2 zawiera zestawienie wybranych danych charakteryzujących pracę elektrowni zawodowych w latach 2004 i 2005 na podstawie średnich rocznych wartości ze szczytów wieczornych w dniach roboczych. Wśród przedstawionych poniżej danych uwagę zwraca znaczny wzrost mocy jednostek wytwórczych będących w postojach awaryjnych (o 44,3%), co odzwierciedla zły stan techniczny krajowych mocy wytwórczych. Można było również zaobserwować ponad 10% wzrost mocy jednostek wytwórczych zaliczonych do tzw. pozostałych ubytków (m.in. postoje ze względu na warunki eksploatacyjne).

Tabela A2. Wybrane wielkości dotyczące pracy elektrowni zawodowych w 2004 i 2005 r. (na podstawie średnich − rocznych wartości ze szczytów wieczornych w dniach roboczych)

Wyszczególnienie	2004 r. [MW]	2005 r. [MW]	2005/2004 [%]
Moc osiągalna	31 887	32 105	100,7
Obciążenie	19 942	20 137	101,0
Rezerwy	7 061	6 698	94,9
Remonty kapitalne i średnie	2 695	2 712	100,6
Remonty awaryjne	420	606	144,3
Pozostałe ubytki	1 905	2 109	110,7

Źródło: PSE − Operator SA

Produkcja energii elektrycznej^[3]

W tabeli A3 przedstawiono strukturę wytwarzania energii elektrycznej w 2004 i 2005 r.

Tabela A3. Struktura produkcji energii elektrycznej w 2004 i 2005 r.

Segment	Produkcja energii [GWh]		Dynamika [%]	Struktura wytwarzania [%]
	2004	2005	2005/2004	2004	2005
Produkcja w kraju ogółem	154 159	156 938	101,8	100,0	100,0
z tego:
− elektrownie zawodowe	145 613	148 359	101,9	94,5	94,5
w tym:
− elektrownie cieplne:	142 151	144 832	101,9	97,6	97,6
z tego elektrownie spalające:
− węgiel kamienny	86 477	86 246	99,7	60,8	59,5
− węgiel brunatny	52 159	54 865	105,2	36,7	38,0
− gaz[4]	3 263	2 944	90,2	2,3	2,0
− współspalanie biopaliw	251	777	309,6	0,2	0,5
− elektrownie wodne	3 462	3 527	101,9	2,4	2,4
− elektrownie przemysłowe	8 099	8 090	99,9	5,3	5,2
z tego:
− cieplne	7 556	7 457	98,7	93,3	92,2
− w tym: gazowe	228	231	101,3	3,0	3,1
− źródła odnawialne	542	633	116,8	6,7	7,8
− elektrownie niezależne pozostałe	447	489	109,4	0,3	0,3

Źródło: Informacja statystyczna o energii elektrycznej – grudzień 2005 r., Agencja Rynku Energii SA

Rysunek A1. Struktura produkcji energii elektrycznej w 2005 r. − ogółem

 

Źródło: Informacja statystyczna o energii elektrycznej – grudzień 2005 r., Agencja Rynku Energii SA

Produkcja energii elektrycznej brutto w kraju w 2005 r. kształtowała się na poziomie 156 938 GWh i była większa o 1,8% w porównaniu do 2004 r. Z tego:

− przedsiębiorstwa wytwórcze energetyki zawodowej wyprodukowały 148 359 GWh, tj. o 1,9% więcej niż w 2004 r.,

− elektrownie przemysłowe wyprodukowały 8 090 GWh, tj. o 0,1% mniej niż w 2004 r.,

− pozostałe elektrownie niezależne, czyli − małe elektrownie wodne, wiatrowe, na biogaz oraz na biomasę − wyprodukowały 489 GWh, tj. 9,4% więcej niż w 2004 r.

Dynamika wzrostu produkcji energii w latach 2004-2005 wyniosła ok. 1,8% i nieznacznie wzrosła w porównaniu do lat 2003-2004, kiedy to wynosiła 1,6%. Najwyższy wzrost produkcji energii elektrycznej odnotowano w elektrowniach zawodowych: na węgiel brunatny (5,2%) oraz wodnych (1,9%). Ponadto 94,5% energii elektrycznej wyprodukowano w elektrowniach zawodowych, przy czym 59,5% z tej ilości wyprodukowano w elektrowniach zawodowych na węglu kamiennym, natomiast niemal 37,9% na węglu brunatnym. Porównując wyżej wymienione wielkości do danych za lata 2003-2004 należy podkreślić, że struktura ta nie uległa zasadniczym zmianom.

Krajowe zużycie energii elektrycznej^[5]

Krajowe zużycie energii elektrycznej w 2005 r. wyniosło 144 838 GWh i było wyższe od zużycia w 2004 r. o 769 GWh, tj. o 0,5%. Podobnie jak zapotrzebowanie na moc, krajowe zużycie energii elektrycznej wykazuje nadal tendencję wzrostową, w latach 2003-2004 dynamika wzrostu wyniosła 2,5%.

Ograniczenia dostaw energii elektrycznej^[6]

W 2005 r. nie było ograniczeń w poborze mocy ani wyłączeń odbiorców spowodowanych brakiem mocy w Krajowym Systemie Elektroenergetycznym (KSE). Dzięki korzystnemu bilansowi mocy w 2005 r. nie wprowadzano obniżek napięć w celu pokrycia zapotrzebowania.

Wielkość energii elektrycznej niedostarczonej w wyniku awarii sieciowych w 2005 r. wyniosła 13,9 GWh i była prawie 2-krotnie niższa niż w 2004 r. (dla przypomnienia, w 2004 r. wielkość ta wynosiła 26 GWh i była aż 15-krotnie wyższa niż w 2003 r.).

2. Koncentracja

Koncentracja wytwarzania

Rozpoczęcie w 2004 r. działalności holdingu BOT Górnictwo i Energetyka SA spowodowało znaczny wzrost wskaźnika koncentracji HHI^[7] na rynku wytwórców energii elektrycznej. Zwiększył się także udział w rynku trzech największych wytwórców energii (BOT GiE SA, PKE SA, EL Kozienice SA), który w 2004 r. wyniósł 62,1%.

Tabela A4. Charakterystyka rynku dla dziesięciu najważniejszych wytwórców energii elektrycznej

Rok	Liczba wytwórców o udziale w rynku > 5% (wg mocy osiągalnej) [szt.]	Udział w rynku trzech największych wytwórców (wg mocy osiągalnej) [%]	Wskaźnik HHI
			elektrownie wg mocy osiągalnej	elektrownie wg produkcji faktycznej
2003 2004*) 2005*)	9 7 7	49,0 62,1 62,6	1189,1 1748,6 1779,3	1328,1 2138,7 2250,0

*⁾ Po utworzeniu holdingu BOT GiE SA.

Źródło: URE

W 2005 r. niewiele się zmieniło w tym zakresie − liczba wytwórców o udziale w rynku powyżej 5% oraz wskaźniki HHI pozostały na zbliżonym poziomie, przy czym wskaźnik HHI w zakresie produkcji znalazł się w przedziale o wysokiej koncentracji, a dla mocy osiąganej − na średnim poziomie koncentracji rynku. Analiza ta została przeprowadzona dla dziesięciu najważniejszych wytwórców energii elektrycznej (niemal 80% produkcji krajowej), bez wyodrębniania pozostałych − mniejszych przedsiębiorstw wytwórczych.

Koncentracja sprzedaży

Handel hurtowy energią elektryczną na polskim rynku energii odbywa się przede wszystkim na podstawie niestandaryzowanych kontraktów bilateralnych (krótko- i średnioterminowych) oraz w KDT. W znikomym stopniu transakcje zawierane są na Towarowej Giełdzie Energii SA oraz za pomocą wirtualnych giełd energii.

Tabela A5. Kierunki sprzedaży energii elektrycznej dla dziesięciu wytwórców systemowych (w TWh)

Rok	Ogółem	W KDT*)	W kontraktach dwustronnych	Na rynku spot	Na rynku bilansującym**)	Na rynku terminowym
2003 2004 2005	109,56 120,52 124,25	51,12 54,48 39,45	49,55 53,81 71,75	0,74 1,10 1,05	8,15 11,13 12,01	0 0 0

*⁾ Segment regulowany.

**⁾ Łącznie z tzw. generacją wymuszoną względami systemowymi.

Źródło: URE

Strukturę sprzedaży w podziale na segmenty rynku w latach 2002-2005 dla 10 wytwórców systemowych przedstawia rysunek A2.

Sprzedaż energii elektrycznej w ramach kontraktów długoterminowych stanowi obecnie około 31,8% całkowitej sprzedaży wytwórców systemowych. W porównaniu do roku poprzedniego, w 2005 r. wartość ta zmalała o 29,6%.

W 2005 r. kontynuowano prace nad programem restrukturyzacji kontraktów długoterminowych. Prezes URE współpracował z Ministrem Gospodarki podczas opracowywania rozwiązań zawartych w programie pomocowym. W wyniku powyższych działań powstał projekt ustawy o zasadach pokrywania kosztów powstałych w przedsiębiorstwach w związku z przedterminowym rozwiązaniem umów długoterminowych sprzedaży mocy i energii elektrycznej, który został zaakceptowany przez Radę Ministrów w styczniu 2005 r. i przekazany do prac parlamentarnych oraz równolegle przesłany do notyfikacji przez KE w marcu 2005 r.

Od maja do lipca 2005 r. prace nad projektem były prowadzone dwutorowo. Trwały uzgodnienia projektu w Sejmowej Komisji Gospodarki, a następnie w powołanej do tego celu Podkomisji, oraz odbywały się spotkania z ekspertami KE w sprawie rozwiązań zastosowanych w programie. Prace nad zasadniczymi zmianami w sposobie kalkulacji zostały zawieszone w sierpniu 2005 r. ze względu na zakończenie prac Sejmu oraz brak rozstrzygnięcia kwestii zawartych w piśmie KE (Dyrekcji Generalnej ds. Konkurencji) z dnia 28 lipca 2005 r. znak COMP/G4/BA/AD-/co(2005)D/1100, dotyczących sposobu kalkulacji kosztów osieroconych.

W związku z Decyzją KE z dnia 20 listopada 2005 r. (znak K(2005)4426), w sprawie wszczęcia − określonej w art. 88 ust. 2 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską − procedury formalnego postępowania wyjaśniającego w odniesieniu do zgłoszonego jako program pomocowy (pomoc państwa nr C 43/2005 (ex N 99/2005)) projektu ustawy o zasadach pokrywania kosztów powstałych w przedsiębiorstwach w związku z przedterminowym rozwiązaniem umów długoterminowych sprzedaży mocy i energii elektrycznej oraz w stosunku do istniejących umów długoterminowych sprzedaży mocy i energii elektrycznej, podjęto prace dotyczące aktualizacji wyliczeń kosztów osieroconych. Uchwałą Rady Ministrów Nr 318/2005 z dnia 20 grudnia 2005 r. określono sposób współdziałania naczelnych i centralnych organów administracji rządowej w tej sprawie. Zgodnie z załącznikiem do niniejszej uchwały Prezes URE jest odpowiedzialny za koordynację i nadzorowanie prac, których celem jest uzgodnienie i przyjęcie przez KE programu pomocowego.

Największy wzrost (o 98%) w sprzedaży wytwórców systemowych, odnotowano w stosunku do spółek obrotu. Również udział tego segmentu w strukturze sprzedaży wytwórców systemowych w 2005 r. jest największy. Część z uwzględnionych w analizie wytwórców posiada jednak powiązania kapitałowe ze spółkami obrotu − zwykle powiązania te występują w przypadku, gdy właścicielem jest duży podmiot prywatny (np. Electrabel, EdF EnBw).

Rysunek A2. Procentowe udziały rynku energii elektrycznej w latach 2002-2005

Źródło: URE

Przyczyny wzrostu sprzedaży energii elektrycznej do przedsiębiorstw obrotu mogą mieć dwojaki charakter. Z jednej strony następuje uwalnianie nowych ilości energii i ograniczanie segmentu kontraktów długoterminowych. Jednak może to też oznaczać, że przedsiębiorstwa obrotu stają się nowymi pośrednikami na rynku i nie sprzedają energii bezpośrednio odbiorcom, ale są kolejnym ogniwem łańcucha pomiędzy wytwórcami a spółkami dystrybucyjnymi. Świadczyć o tym może tendencja łączenia wytwórców i spółek obrotu i prowadzenia przez nich działalności w jednej strukturze organizacyjnej (tabela A6).

Tabela A6. Stopień integracji rynkowej pomiędzy wytwórcami a sprzedawcami energii elektrycznej

Przedsiębiorstwo wytwórcze	Przedsiębiorstwo obrotu	Zależność
EL Połaniec SA	Electrabel Polska	JGK
EL Kozienice SA	Brak wyodrębnienia	-
EL Rybnik SA	Everen SA	JGK
EL Skawina SA	Brak wyodrębnienia	-
EL Stalowa Wola SA	Brak wyodrębnienia	-
PKE SA	Polska Energia – Pierwsza Kompania Handlowa	JGK
ZEL Dolna Odra SA