Prezes URE realizując powierzone przez ustawodawcę (w drodze zapisów ustawy – Prawo energetyczne) zadania w zakresie promowania konkurencji prowadzi monitoring zjawisk zachodzących na rynku energii. Celem monitoringu jest identyfikacja barier rozwoju rynku czyli diagnoza, która jest z kolei punktem wyjścia do opracowania zaleceń i planu działań zmierzających do ich likwidacji (lub przynajmniej istotnego ograniczenia uciążliwości związanych z ich wystąpieniem). Elementem monitoringu prowadzonego w Departamencie Promowania Konkurencji URE jest badanie zjawiska zmiany sprzedawcy (z wykorzystaniem prawa dostępu do sieci – TPA) oraz przeprowadzona po raz pierwszy w bieżącym roku analiza stanu przygotowania kluczowych dla zmiany sprzedawcy podmiotów – spółek dystrybucyjnych – do obsługi tego procesu. Wyniki badania przedstawione zostały w niniejszym opracowaniu, a wnioski zostaną wykorzystane w pracach związanych z zatwierdzeniem Instrukcji Ruchu i Eksploatacji Systemów Dystrybucyjnych.

Tu jednak podkreślić należy, że choć ostatnia nowelizacja (z 2005 r.) ustawy - Prawo energetyczne dała organowi regulacyjnemu możliwość wpłynięcia w pewnym stopniu na te kwestie, poprzez przyznanie mu kompetencji do zatwierdzenia instrukcji sieci, w części dotyczącej bilansowania systemu i zarządzania ograniczeniami systemowymi, to jednak instrument ten jest niewystarczający i nadal są nieodzowne regulacje na poziomie rozporządzeń.

Aktywność odbiorców na rynku energii elektrycznej w 2005 r. nie uległa zasadniczym zmianom w porównaniu do 2004 r. Ilość energii elektrycznej dostarczonej w 2005 r. przez spółki dystrybucyjne w ramach TPA wyniosła 7 433 GWh, co stanowiło 7% całkowitych dostaw do odbiorców końcowych zrealizowanych przez spółki w tym roku. Dodatkowe 2 694 GWh (3% całkowitych dostaw) stanowiła energia elektryczna zakupiona na warunkach rynkowych tzn. po cenach negocjowanych od jednej ze spółek dystrybucyjnych przez przyłączonych do sieci tej spółki czterech odbiorców przemysłowych^[1].

Tabela 1. Wolumen energii elektrycznej dostarczonej przez spółki dystrybucyjne
w 2005 r. odbiorcom korzystającym z prawa wyboru sprzedawcy

Spółka dystrybucyjna	Liczba odbiorców TPA*	Energia elektryczna dostarczona odbiorcom TPA [GWh]	Udział energii elektrycznej dostarczonej w ramach TPA w stosunku do całkowitej energii dostarczonej w 2005 r. [%]
ZE Białystok S.A.	0	0	0
LUBZEL S.A.	0	0	0
ENION S.A.	9	2 372	14
Vattenfall Distribution Poland S.A.	8	2 674	26
Rzeszowski Zakład Energetyczny S.A.	1	32	1
EnergiaPro Koncern Energetyczny S.A.	4	886	7
Łódzki Zakład Energetyczny S.A.	0	0	0
Koncern Energetyczny ENERGA S.A.	3	1 031	6
Zamojska Korporacja Energetyczna S.A.	0	0	0
ZEORK S.A.	2	135	3
ENEA S.A.	2	18,6	0,1
Zakład Energetyczny Łódź – Teren S.A.	1	83	2
STOEN S.A.	4	167	3
ZE Warszawa-Teren S.A.	1	35	0,7
RAZEM	35	7 433	7

*) Odbiorca rozumiany jako osoba fizyczna lub prawna, z którą spółka dystrybucyjna zawarła jedną lub więcej umów o przyłączenie do sieci oraz umowę dystrybucji i, jeśli została zawarta, umowę sprzedaży energii elektrycznej.

W związku z tym, że operator sieci przesyłowej co do zasady nie prowadzi działalności obrotowej, wszyscy odbiorcy przyłączeni do sieci przesyłowej nabywają energię od wybranych przez siebie sprzedawców. Ilość energii elektrycznej dostarczonej tym odbiorcom w 2005 r. wyniosła 2 106 GWh.

Podsumowując, całkowita ilość energii elektrycznej dostarczona w 2005 r. sieciami dystrybucyjnymi i przesyłową, sprzedana odbiorcom końcowym na warunkach rynkowych, wyniosła 12 233 GWh (11,4% energii dostarczonej ogółem odbiorcom końcowym).

Niski poziom wykorzystania przez odbiorców prawa do zmiany sprzedawcy energii elektrycznej w 2005 r. był spowodowany:

- niedoskonałością funkcjonowania rynku hurtowego skutkującego brakiem konkurencyjnych ofert przedsiębiorstw obrotu. Sprzedaż energii elektrycznej tych przedsiębiorstw do odbiorców końcowych stanowiła znikomą część całkowitej ich sprzedaży (w 2005 r. stanowiła zaledwie 4%) i wynikała nie tyle z braku zainteresowania sprzedażą bezpośrednio do odbiorców końcowych, ale raczej brakiem możliwości konkurowania ze spółkami dystrybucyjnymi;

- stosowaniem upustów przez spółki dystrybucyjne. Ogólna kwota wynikająca ze stosowania przez spółki warunków odmiennych od taryfowych wobec przyłączonych do własnych sieci odbiorców wyniosła w 2005 r. blisko 32 mln zł (w roku poprzedzającym upusty oszacowano na poziomie 16 mln zł). Część upustów spółki tłumaczą zgłaszaniem dobowo-godzinowych grafików zapotrzebowania przez odbiorców taryfowych. Uzasadnienie to stanowi jednak jedynie pretekst do stosowania cen niższych od zatwierdzonych w taryfach^[2]), ponieważ samo zgłaszanie grafiku przez odbiorcę nie wpływa na koszty spółki dystrybucyjnej (faktyczne zużycie w poszczególnych godzinach doby może się znacznie różnić od zgłoszonego grafiku bez konsekwencji finansowych dla odbiorcy);

- istnieniem barier natury administracyjnej i technicznej takich jak:

- niekorzystne zasady bilansowania (narzucone przez spółki dystrybucyjne i nieuregulowane w przepisach);

- zawyżanie przez spółki dystrybucyjne wymagań dotyczących układów pomiarowo-rozliczeniowych. Skutkowało to podwyższeniem kosztów, które odbiorcy musieli ponieść w związku ze zmianą sprzedawcy, co jednocześnie redukowało ewentualne oszczędności z zakupu tańszej energii. Z tego powodu zmiana sprzedawcy, zwłaszcza w przypadku odbiorców o średnim i małym zużyciu energii, stawała się mało opłacalna. W 2005 r., podobnie jak w latach poprzednich, wśród odbiorców którzy dokonali wyboru sprzedawcy byli wyłącznie odbiorcy o dużym i bardzo dużym zużyciu (odbiorcy grup taryfowych A23 i B23).

Źródłem problemów o podstawowym znaczeniu jest jednak brak przepisów prawa, które regulowałyby zagadnienia istotne z punktu widzenia faktycznej zmiany sprzedawcy przez odbiorcę, m.in. zasady bilansowania i wymagania dla układów pomiarowo – rozliczeniowych.

Tabela 2. Liczba odbiorców i wolumen energii elektrycznej dostarczonej odbiorcom
końcowym przez spółki dystrybucyjne w 2005 r.

Grupy odbiorców wg kryterium zużycia [MWh]	Liczba odbiorców przyłączonych do sieci SD	Energia elektryczna dostarczona odbiorcom przyłączonym do sieci SD [MWh]	Liczba odbiorców uprawnionych	Energia elektryczna dostarczona odbiorcom uprawnionym [MWh]	Liczba odbiorców TPA	Energia dostarczona odbiorcom TPA [MWh]
> 2000	3 688	49 017 592	3 688	49 017 592	35	7 433 459
50 − 2000	83 177	18 807 169	80 175	18 466 574	0	0
< 50	15,5 mln	37 524 271	1,5 mln	10 494 659	0	0

Wielokrotnie wymienianą barierą, powstrzymującą odbiorców przed częstszym korzystaniem z przysługującego im prawa, stanowią mało przyjazne dla odbiorców procedury stosowane przez spółki dystrybucyjne. Niejednokrotnie uczestnicy rynku skarżyli się na przedłużanie i stosowanie niejasnych zasad wobec odbiorców chcących zmienić sprzedawcę. Ocenie stopnia faktycznego wdrożenia tych procedur, jak też zaawansowania ewentualnych prac przygotowawczych posłużyła ankieta przegotowana w Departamencie Promowania Konkurencji URE, rozprowadzona i wypełniona przez spółki dystrybucyjne na początku
2006 r. Poniżej przedstawiono podsumowanie uzyskanych odpowiedzi.

1. Procedury. Siedem z czternastu spółek dystrybucyjnych potwierdziło wdrożenie procedur udzielania odpowiedzi na zapytania oraz rozpatrywania wniosków o zmianę sprzedawcy. Jedna spółka podała, że wprowadziła tylko jedną z procedur – udzielania odpowiedzi na zapytania. Zgodnie z przedstawionymi danymi procedury te zostały wdrożone w latach 2002-2005. W przypadku jednej spółki dystrybucyjnej instrukcje weszły w życie z początkiem 2006 r.

2. Kanały przekazywania informacji nt. zmiany sprzedawcy. Cztery z badanych spółek wykorzystują trzy kanały przekazywania informacji: internet, telefon i biura obsługi klientów (BOK). Pozostałe wykorzystują do tego celu telefon oraz biura obsługi klienta. Liczba udzielonych odpowiedzi na pytania dotyczące zmiany sprzedawcy w poszczególnych spółkach jest zróżnicowana: od kilku (STOEN, ŁZE) do ponad tysiąca odpowiedzi (ok. 1300 – ENEA), co bierze się prawdopodobnie z przyjętych procedur postępowania i rejestrowania pytań i odpowiedzi (lub ich braku). Z danych wynika, że najczęściej wykorzystywanym przez odbiorców środkiem kontaktowania się z dystrybutorem jest telefon. Vattenfall Distribution Poland S.A. podał, że 80% odpowiedzi udzielanych jest telefonicznie, w pozostałych przypadkach zainteresowani uzyskują informację bezpośrednio w biurach obsługi klienta lub przez Internet (po 10%). Monitorowanie wykorzystania poszczególnych kanałów komunikowania się z klientem, przynajmniej w zakresie zmiany sprzedawcy, nie jest powszechnie realizowane. Potwierdza to fakt, że dane na ten temat zostały dostarczone przez nieliczne ankietowane spółki.

3. Terminy. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez spółki dystrybucyjne odbiorcy uzyskują odpowiedź na zapytanie w sprawie zmiany sprzedawcy w ciągu 14 – 30 dni, a przedstawione w ankiecie dane dotyczące dat wpłynięcia zapytań i udzielenia odpowiedzi potwierdzają wywiązywanie się spółek z tego obowiązku. Jak wynika z deklaracji spółek dystrybucyjnych efektywna zmiana sprzedawcy zajmuje najczęściej od 30 do 60 dni (w skrajnych przypadkach „nie dłużej niż 3 miesiące”). Spółki podkreślają jednak, że długość procesu zależy przede wszystkim od okresu wypowiedzenia poprzedniej umowy oraz dostosowania układu pomiarowo-rozliczeniowego, co w praktyce oznacza, że proces zmiany sprzedawcy nie jest ograniczony żadnymi terminami.

4. Wzory wniosków i umów. Cztery ze spółek przyznały, że nie posiadają wzoru umowy o świadczenie usług dystrybucji w przypadku zmiany przez odbiorcę sprzedawcy energii. W pozostałych przypadkach stwierdzono, że wzór taki istnieje (najczęściej powstał przy okazji pierwszej zmiany sprzedawcy przez odbiorcę) lub jest w trakcie opracowywania, przy czym najczęściej nie podawano gdzie jest dostępny. Zazwyczaj wzór umowy o świadczenie usług dystrybucji odbiorca otrzymuje w odpowiedzi na wniosek/ zapytanie o zmianę sprzedawcy. Wyjątkowo spółki umieszczają wzór umowy na stronie internetowej (jeden przypadek dotyczący wzoru umowy stosowanego wobec odbiorców przyłączonych do sieci WN i ŚN) lub udostępniają w biurze obsługi klientów.

5. Standardy dla układów pomiarowo – rozliczeniowych. Większość spółek podała, że informacje dotyczące wymagań dotyczących układów pomiarowo – rozliczeniowych dla poszczególnych grup odbiorców zawarte są w instrukcjach sieci rozdzielczych. Publikacja tego rodzaju informacji realizowana jest przez umieszczenie na stronie internetowej spółki IRiESR.

6. Przekazywanie danych pomiarowych sprzedawcom. Zasady przekazywania danych pomiarowych sprzedawcom uzgadniane są zazwyczaj indywidualnie i określane w umowach o świadczenie usług dystrybucji. Najczęściej podawano, nieco enigmatycznie, że dane te są udostępniane odbiorcy zgodnie z instrukcją sieci rozdzielczej. Jedna ze spółek podała, że udostępnia dane pomiarowe odbiorcom na serwerze FTP, ale jednocześnie odbiorcy mogą upoważnić sprzedawców do pobrania interesujących ich danych.

7. Szkolenia pracowników. Dwie spółki przyznały, że pracownicy bezpośrednio kontaktujący się z odbiorcami nie zostali przeszkoleni nt. zmiany sprzedawcy. Pozostałe spółki potwierdziły odbycie przez pracowników biur obsługi klientów szkoleń w tym zakresie.

8. Skargi i odmowy. Tylko jedna spółka podała, że w 2005 r. wpłynęła skarga dotycząca konieczności wniesienia zabezpieczenia finansowego z tytułu rezerwowej sprzedaży energii elektrycznej na rynku bilansującym. Pozostałe spółki nie zanotowały skarg dotyczących procesu zmiany sprzedawcy. W 2005 r. żadna spółka nie odmówiła zawarcia umowy o świadczenie usług dystrybucji.

Podsumowanie

Wypełnione przez spółki dystrybucyjne ankiety wskazują, że podejście do zagadnienia obsługi odbiorcy, zwłaszcza w zakresie zmiany sprzedawcy, jest zróżnicowane. Generalnie, brakuje przedsiębiorstwa, które można byłoby przedstawić jako wzorcowe. Część spółek poczyniła już pewne kroki, część jednak zrobiła w tym celu niewiele, lub prawie nic. Lektura ankiet sugeruje, że nie tylko sama zmiana sprzedawcy, ale nawet uzyskanie informacji w tym zakresie przez odbiorcę jest procesem mozolnym i długotrwałym. Większość spółek ogranicza się do niezbędnego minimum. Wielokrotnie w ankietach, jako główne źródło informacji dla odbiorcy, wskazywano instrukcje sieci dystrybucyjnych, które są dokumentami złożonymi, obszernymi, napisanymi hermetycznym językiem i dla przeciętnego odbiorcy mało zrozumiałymi.

Spółki dystrybucyjne zamieszczają na stronach internetowych informacje z zakresu obsługi handlowej odbiorców (zasady wystawiania faktur, płatności, zasady przekazywania danych pomiarowych przez odbiorców, planowane przerwy w dostawach, standardy jakościowe energii elektrycznej, rzadziej standardy obsługi klientów, które najczęściej ograniczają się do zasad przyjmowania i rozpatrywania reklamacji dotyczących m.in. błędnych faktur, problemów z licznikami oraz adresy i numery telefonów biur obsługi klientów). Brakuje niestety pełnej (a najczęściej jakiejkolwiek) informacji na temat zmiany sprzedawcy. Analiza stron internetowych dystrybutorów na początku 2006 r. potwierdziła, że temat ten jest pomijany i spółki nie zamieszczają standardowych wniosków o zmianę sprzedawcy, umów o świadczenie usług dystrybucji, rzadko numery telefonów i nazwisk osób, u których odbiorcy mogliby uzyskać potrzebną im informację w tym zakresie (najczęściej dotyczy tylko dużych odbiorców, tzw. kluczowych).

Zgodnie z przedstawionymi informacjami część spółek przygotowuje się do wprowadzenia zmian. W ankietach wspomina się o planach w tym zakresie. Dotyczy to przede wszystkim opracowania wzorów wniosków i umów i umieszczenie ich na stronach internetowych spółek.

Opracowanie i wdrożenie procedur zależało dotychczas wyłącznie od dystrybutorów, monopolistów na obszarach swojego działania, od których trudno spodziewać się dobrowolnych skokowych zmian jakościowych - jak dotąd w instrukcjach sieci rozdzielczych brakowało zapisów mówiących o zasadach zmiany sprzedawcy. Proces zmian przebiegłby na pewno sprawniej, gdyby istniały w przepisach prawa jednoznacznie określone wymagania w tym zakresie. Niewiele wniosła ubiegłoroczna nowelizacja Prawa energetycznego, tym bardziej że dotąd nie zostało wydane rozporządzenie wykonawcze do ustawy, które powinno regulować tę kwestię.

Ankiety dla spółek dystrybucyjnych i informację na temat zebranych wyników przygotowano w Departamencie Promowania Konkurencji URE.

---

^[1] W 2004 r. w ramach TPA odbiorcom przyłączonym do sieci dystrybucyjnych dostarczono około 10 tys. GWh.

^[2] Mimo uznania, że ceny zawarte w taryfie są cenami o charakterze maksymalnym, możliwość negocjacji, udzielania bonifikaty lub upustu przez spółki dystrybucyjne jest ograniczona. Sprzedaż energii po cenach niższych niż określone w zatwierdzonej taryfie może sugerować, że przedstawione w postępowaniu taryfowym koszty uzasadnione były zawyżone, co może stanowić podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem decyzji zatwierdzającej taryfę. Ceny i stawki opłat określone w taryfie dla energii elektrycznej mogą być różnicowane dla różnych grup odbiorców wyłącznie ze względu na koszty uzasadnione spowodowane realizacją świadczenia (art. 45 ust. 4 ustawy – Prawo energetyczne), niedopuszczalne jest więc uznaniowe udzielanie upustów lub bonifikat wybranym odbiorcom. Stosowanie tego rodzaju praktyk przeciwdziała wprowadzaniu konkurencji na rynku energii, bowiem pozwalają dotychczasowym monopolistom (spółkom dystrybucyjnym) chronić dotychczasową pozycję i skutecznie utrudniać wejście na rynek nowym graczom.